3 מג !118 1984מתמ1צ 1 8,/ 1611 6מעמ2ע21ע9פ אעצ3צתע1פ
4 יג/ ועםפ מ8פ1ע1צ ט1 מפאם 121 1 אטא תעע4א860
2
א ונאת) 8608 מפופסנצ,41,א41160א
2111 51 / ,1,55,4611092
אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע
60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413
)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ
עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ
;צם פעפונצסעע ,לע
4 1 01960ט) .ם 1006 1
1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161
1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101
{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8
1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן
די ערשטע
יידישע שפּראַך:קאָנפערענץ
יע
יל יט '7טדיאעם.
{י;
.21
1
בּ ייב ליאָט עק פון ייוואָ יידישער וויסנשאַפטלעכער אינסטיטוט פ י ל אָרל אָ ג י ש עס ע ק צ ירע
די ערשטע יידישע שפּראַך:קאָנפערענץ
בּאַריכטן, דאָקומענטן און אָפּקלאַנגען פון דער טשערנאָװויצער קאָנפערענץ
1 5 0 8
ווילגע / 1931
6 /00701:011'וקא 126156 61816 122 .2:100 וו" 23104201606 -142080 1040ץ1081 246006981600 13101104682, -10016 24601/942 2161524 :"600עו 42 10234064 68018} 106)4ע/226) יו 8 .ז אצ
"105111016 5601601016 11661508 186 01 צזגזסג} 186, 6 1068 סת} מס 001606066:) 171181 1146 8 ,112אי0ץ226)
מם א 2 } 0 2 * } םמ 2 } א }{ הא 2
געזעצט אין דרוקעריי בּ. ציאָנטאָן און קאָמפּ, װילנע, טראָקער גאָס 13 | געדרוקט אין דרוקעריי י. נאָטעס און ס. שווייליך, ווילנע, ווילנער גאַס 18
4 װײַנרײַך--אַרײַנפיר 5 : פּ 5 : 9 9 9 : : 9 9 6 8
א י נ ה אל ט
די צוגרייטונגען צו דער קאָנפערענץ
1 2
פאָרגעשיכטצ . . . . : י + א . 6 6 די ערשטע טריס + . . . א א א . ...40 די פאַרבּעטונג " " יי א א יי ל. פּרצעס בּאַצלוּנג צום אױפרוף ...6 2 . דער ערשטער אָפּרוף אין דער פּרעסצ . . . . . , טעכנישע הכנות , . + ,א א . .א א .0
די פּרעסע צו דער עפענונג . . . . ...ר
באַריכט פון דע" קאָנפערענץ + * . . . רשימה פון די אָנטײלנעמער . . . . . . . תּחילתדיקער אַרבּעטפּלאַן + + א א א 6 6 = פּעָּרקאָנפערענץ . . . . . . . ערשטע זיצונג . . . ,
אמַנדהיק . . . . ...רג .0 0, ד'ר ג, בּירנגױמס עפענונגירעדע + + 6 26 א , פּרצעס צפענונגירעדע = " י יי יי א יי יי די פאָלקס:פאַרזאַמלונג . . . . . . ...1 דער ליטעראַרישער אָװנט . . . . . .א ...2.0 צוייטֶַע זיצונג ... . . ...יש שלום אַשס רעפּעראַט װעגן איבּערטראָגן די יידישע קולטור, גיטער אין דער ײדישער שפּראַך + . . . דעבּאַטן װעגן אַשס רעפעראַט . .+ . . .6 .2 דייטע זצונג ...ייג . . , , פּרצעס רעפצראַט װעגן דער אָרגאַנזיריפראַגצ . . . דעבּאַטן װעגן דער אָרגאַניזיר.פראָגע .+ . . 6 . . יאקַנדרוקן .* + + . ג א א . . א .א .40 אסתּרס אַרגומענטן . . . . . . א ...40 די טעאַטער:פאָרשטעלונג . . . . . . ...0 . :פערטע זיצונג . . . . . אי ...0 .0 דעבּאַטן װעגן מאַניפעסט . . . . . . . .0 , . ד"ר ג. סאָטעקס רעפעראַט . . . . . . ,2 ש. אײַזענשטאַטס רעפעראַט . . . . . ...2
)1(
78 .
ױצ אינהאַלט
מ. מיזעסצס רעפעראַט 4 6 2 6 8 .8 8 020,020 5494
אלַנדרוקן . . .+ .6 . 6 6 6 6 6 ...0.0 96
פינפטע זיצונג . . . . . . 6 .6 ...2 .0 97
דעבּאַטן װעגן דער אָ-גאַניזיר-פרגע 4 . .2 ג 0 498
אײַנדרוקן 4 2 2 6 6 6 6 6 6 8.0 8 2020 00 400
דער בּאַנקעט . . . + * + + 6 6 .8 6 .6 2 2 .4090
זעקסטע זיצונג . . . . 4 . 4 6 2 2 2 2 2 4022 דעבּאַטן װעגן דער אָרגאַניזיריפ:אַגע און װעגן נאַציאָנאַל.
שפּראך . . + + 6 6 6 6 6 6 .2 2 102
זיבּעטע זיצוגגג . . . . . 6 6 . . . . . 0.2 .105
דעצּאַטן װעגן נאַציאָנאַל-שט-אך . . . . .2 2 2 .405
פּרצעס קיץ . + + 6 6 6 6 6 6 6 8 2 2 20 408
אַכטע זיצונג . . . + . . 4 .6 = . .6 . . 0.2 ,3108 דעבּאַטן װעגן דער נאַציאָנאַל.שפּראַך און װעגן דער צװי.
טער לאַנפערענץ 4 .+ .46 6 2 2 2 2 0 408
נײַנטע זיצוגב . . . . . 6 . 6 6 . 6 .2 .4142
דעבּאַטן און אָפּשטימונג װעגן דער אָרגאַניזיריפּראַגע . . 4114
אמנדרולן . . . . . . א 4 א 6 6 .8 .2.0 .0 417
צענטעץ זיצונג . . . . . 6 . 6 0. .8 8 8 .0 417
אָפּשטימונג וועגן דער אָרגאַניזיריפראַגצ . . . . . . 117
װאָלן און שליסונג פון דער קאָנפערענץ . . . . . .121 פונעם בּיוראָ פון דער קאָנפערענץ פֿאַר דער ײידישער
שפּראך . . + + + + + 6 6 2 2 2 2 2 3232
די דיכטער-טוונע לטובת דעם בּיורט . . . . . .25
צוגאָבּן צום קאָנפערענץ:בּאַריכט . . . . . . . .129
מִתִּיתֵיהו מיזעסצס בּאַריכטיקונג . . . 4 .2 .2 . .129
אסתרס דערקלערונגען . . . . 4 2 2 2 2 2 2212
ל; כאַזאַנאָװיטשעס הנחשה . + + + 4 6 6 2 2 0 3133
ל,/ל, פרצעס דעקלאַראַציצ + + + 6 6 2 2 2 0 133
נ פּרילוצקיס ניט-געלײענטער רעפּעראָט . . 2 2 1352
װו. מתּיתיהו מיזעסעס רעפּעראַט + = . . . . . -14
צו. פּרעסעישטימען װעקן ! דער קאָנפערענץ סעפּטעמבּער 1908 . 4 2 2 . 8 8 8 .8 .0 0 197 אָקטאָבּער 8 . . . . . . ...2 2 .0 241 נאָװעמבער 1908 . . + . .6 4 6 6 2 6 0 0 214 דעצעמצער 1908 . . . 4 2 4 8 2 4 2 2 2 0 275 69 . . . . . . . 6 4 6 6 8 8 00 40 4 2288
2 4 9
אַ ר י י 3 פ יי ר
די טשערנאָװיצער קאַנפערענץ איז אַ װויכטיקער מאָמענט אין דער יידישער קולטוראַנטװיקלונג: צום ערשטן מאָל איז דאָרטן אויף אַן אינטערפּאַרטײישער טריבּונע אַװעקגעשטעלט געװאָרן די פראַגע יװעגן אָנערקענען די ידישע שפּראַך און וועגן איר ראָלע אין יידישן לעבּן. מענטשן מיט אַ פאַרשײדענעם קוק אויף די ידישע קולטור:פּראָבּלעמען זענען דאָרט אַרױסנעטראָטן און האָבּן געהאַט אַ מעגלעכקייט צו זאָגן זייער מיינונג. אַפילו געגנער פון דער יידישער שפּראַך זענען געקומען צום װאָרט. די פּרעסע האָט אין משך פון חדשים ניט אויפגעהערט װעגן דער קאָנפערענץ צו רעדן, און נאָך בִּיו הײג: טיקן טאָג איז ,טשערנאָװיץ" געבּליבּן אַ שם:דבר אינעם לשון פון דער ידי שער געזעלשאַפּטלעכקײט,
די קאַנפערענץ האָט אָבּער קיין מזל ניט געהאַט. אַלץ װאָס מען רעדט וועגן איר הײַנט איזן גענומען פון זכרון -- דאָס רוב אַפילו פון יע נעמס זכרון -- אַזױ אַז דאָס װאָס מען שמועסט װעגן טשערנאָװיץ רוקט זיך אִפּ אַלץ װײַטער פון דער װירקלעכקייט. שולדיק דערין זענען די איניציאַטאָרן פון דער קאָנפערענץ גופא, אױבּ עס איז ניטאָ קײן תּרופה צו בּייזװיליקע ניט=פאַרגינער, קען מען אָבּער אַלעמאָל דורך איבּערגעבּן די פאַקטן אַפּעלירן צו אַן אָבּיעקטיוון עולם, װאָס וויל װיסן דעם אמת. עס איז פאַרשטײט זיך ניט געווען קיין שום מיגלעכקײיט װי עס איז צו קאָריגירן אָדער אײַנ. צוהאַלטן דעם שטראָם סתּירותדיקע קאָמענטאַרן, װאָס האָט זיך אַ גאָס געטאָן אין דער יידישער פרעסע אין אײראָפּע און מעבר:לים נאָך דער קאַנפערענץ. אָבּער עס האָט געדאַרפט זײַן די ערשטע אױפגאַבּע פון די דירעקטע אָנפירעה אַרױסצוגעבּן די פּראָטאָקאָלן פון דער קאָנפּערענץ, צי כאָטש אַן אויטענטישן בּאַריכט, לזכּרון, דאָס איז ניט געטאָן געװאָרן, און ממילא מוז יעדער איינער, װאָס װיל װיסן װעגן דער קאַנפערענץ, אָנקומען צו דער פרעסע פון 1908, כּידוע גיט אָבּער ניט אַ צײַטונג קיין פולע אָפּשפּיגלונג פון די פאַקטן--דעם אמת קען מען אַרױסבּאַקימען סײַדן נאָר פון קאָנפראַנטירן אַ סך פּרעסע:אָרגאַ: נען פון דער צײַט, ממילא קומט אויס, אַז יעדער אײנער, װאָס װיל װיסן דעם אמת וועגן און דעם בּאַטײַט פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, איו אויסגעשטעלט אויפן צװאַנג צו זוכן אין צענדלינגער אַלטע יאָרגענג פון ציַס טונגען און זשורנאַלן, פּראַקטיש מיינט דאָס, אַז דער װעג איז פאַרשפּאַרטן
4נצ אריינפיר
װאָרים װוּ געפינט מען זיי, און װער האָט עס צײַט און געדולד צו נעמען אויף זיך אַזאַ האָרעװאַניע?
אין פלוג איז אַ חידוש, פאַרװאָס עס איז קיין בּאַריכט פון טשערנאָװויץ ניט געדרוקט געװאָרן, אָבּער ער עס איז יאָ בּאַקאַנט מיטן פאַרלױף פון דער טשערנאָװויצער קאָנפערענץ און מיט דער נאָכשפּיל נאָך איר, פאַר דעם אי די רעטעניש קיין רעטעניש ניט, װאָס עס זאָלן ניט זײַן די סיבּות -- װעגן דעם דאַרף מען רעדן גאַנץ בּאַזונדער -- אָבּער אַפילו די מענטשן װאָס זעגען זיך צונויפגעקומען אין טשערנאָװיץ מיט די בּעסטע כּװנות זענען געװען אָרגאַניזאַציאָנעל אינגאַנצן אומבּאַהאָלפן. די הכנות צו דער קאָנפּערענץ זענען געווען שװאַכע. די קאָנפערענץ גופא האָבּן די אָנטײלנעמער אױך ניט גע: לאָזט פירן אין אַרדענונג; אויפן טאָג:סדר זענען אַרױף פּראַגעס, װאָס מ'האָט געהאַט בּאַשלאָסן ניט צו בּאַהאַנדלען, און צו עטלעכע מאָל האָט מען זיך אומגעקערט צו ענינים װאָס זענען שוין געווען אָפּגעשטימט. געענדיקט האָט מען די קאָנפערענץ מיט שאַפן אַן אָרגאַניזאַציע, אָבּער קיינער האָט קענטיק ניט געפילט פאַר איר קיין אַחריות, האָט מען מער פון איר ניט געהערט.
צום 20יאָריקן יובל פון טשערנאָװיץ איז אין יידישן װיסנשאַפטלעכן אינסטיטוט געבּוירן געװאָרן דער געדאַנק וועגן צוריק אויפשטעלן דעם גאַנג פון דער דאָזיקער קאָנפערענץי. תּחילת האָבּן מיר נאָך געהאָפט צו געפינען די אָריגיגעלע פּראָטאָקאָלן און מיר האָבּן זײ גענומען זוכן. וען דאָס האָט זיך אַרױסגעװיון פאַר אומזיסט, האָט געמיזט געפונען װערן אַן אַנדער װעג צו רעקאָנסטרויָרן דאָס בילד. דעם פּלאַן פון דער אַרבּעט האָבּן אױסגעאַרבּעט ז. רייזען און דער שרײַבּער פון די דאָזיקע שורותן די טעכנישע דורכ: פירונג איז איבּערגעגעבן געװאָרן פ' חיים בּרוידע, װעלכער האָט זיך אָנהײבּ זומער 1928 גענומען צו דער אַרבּעט, /
*
לכתּחילה איז דער פּלאַן פונעם בּוך געװען בּרײיטער, ס'האָבּן געזאָלט אַהער אַרײַנגײן ניט בּלױז שטימען פון דער צײַט, נאָר אויך ערשט:געשריבּענע זכרונות פון די אָנטײלנעמער און אֲפּילו אָפּשאַצונגען. פון דעם צװייטן גע דאַנק האָבּן מיר זיך בּאַלד אָפּגעזאָגט;: פּובּליציסטיק לאָזט דער ייװאָ איבּער פאר אַנדערע. אָבּער אויך די אָפּטײלונג זכרונות אין ניט צושטאַנדגעקומען, װײַל בּאַלד די ערשטע אָנפרעגן אונדזערע האָבּן בּאַװין, אַז ס'זענען פאַראַן
1 קורץ פאַר דעם יבל, פרילינג 1928, האָט אַברֹהֶם רײזען געדרוקט אין דער ניו" יאָרקער , פרייהייט" (מערץ 8, מערץ 15, מערץ 16) די קאַפּיטלען פון ,עפּיזאָדן פון מין לעבן?, װאָס בּאַהאַנדלען די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, עס איז אַ גענױער א מאַטעריאַלן-רײכער בֹּאַ- ריכט, -- װי ספאַרשטײט יך לױטן עצם כאַראַקטער פון די ,עפּיזאָדן'/, מיט אַ שטאַרקאַױ אינדיווידועלער בּאַפאַרבונג,
אַרײנפיף א}
זייער װײניק בּעלנים צו שרײַבּן זכרונות װעגן יענער צײַט. פּאָזיטיו, און טאַקע בּפועל:ממש מיט אַ מאַנוסקריפּט, האָט געענטפערט בּלויז ד"ר נתן בּירג5 בּוים. פון דעם אַרטיקעלע אַליין האָבּן מיר קיין אָפּטײלונג זכרונות ניט גע= קעגט און ניט געװאָלט מאַכן, מיר האָבּן אָבּער צוגעזאָגט ד"ר בּירנבּוימען, אַז זײַנע שורות װעלן געדרוקט ווערן; און ס'װאָלט טאַקע געװען אַ שאָר ניט צו בּאַקענען זיך מיט דעם, װאָס עס האָט צו זאָגן װעגן דער טשערנא: וויצער קאָנפערענץ איר איניציאַטאָר, װי װײַט ער זאָל ניט זײַן אַװעקגעגאָג? גען. פון זײַנע יעמאָלטיקע פּאָזיציעס.
מיר בּרענגען דאָ דעריבּער ד"ר בּירנבּוימס אַרטיקעלע װאָרט בּײַ װאָרט (געגיטן בּלױיז דעם אויסלייג), -
אַ מ אָ ל און אַ צ י גנ ד
געווען איז עס דעם 1טן יאַנואַר 1908, ווען איך בּין אויף מיין ערשטעל נסיעה קיין אַמעריקע אָנגעקימען אין ניוקיאָרק. אין די לעקציעס װאָס איך האָבּ געהאַלטן אין אַמעריקע האָכּ איך מיך אַרױסגעזאָגט פאַר אַ קולטורעלן גלותטנאַציאָט נאַליזם און דער עיקר אונטערגעשטראָכן ראָס וויכטיקייט און גייטיקייט פון דער ייריס שער שפּראַך פּאַר דעם קיום פונעם יידישן פאָלק. אַמעריקאַנער יידן זענען דעמאָלט געווען זייער וייניק ראו" און נוטה אָנצונעמען אזאַ פּראָגראַם, און דאָס װאָט זיך בּאַלד אַרױסגעויזן אין די צייטונגען. מען האָט מיך אַפילו גוט אויפגענומען, נאָף זיך שאַיף אָפּגערעכנט מיט מיר. בּפרט די הומאָריסטישע בּלעטער האָבן זיך נישקשה? דיק גענומען צו מיר, און דעף אמת האָב איך זיי גע, גיוון אַ טשענס" דערמיט, ואָס איך האָבּ געהאַלטן מיינע לעקציעס אויף דייטש.
נאָר דאָס אַלצדינג װאָט מיך וויניק געאַרט, אַדרבּא מיך געמאַכט נאָך פעס: טער אין מיין מיינונג. איך האָפּ געפילט, אַז ט'מוז עפעס אױיפגעטאָן ווערן אַ גרעם סערער אויפטו פאַר יידיש, אַ מין מאַניפעסטאַציע פאַר זיין שפּראַכשאַפט און זיינע שפּראַכלעכע רעכטן. און אַזױ וי איך האָכבּ דאָרטן פאָרט געפונען עטלעכע תכרים צו מיין שיטה, בּאַװוּסטע מענטשן, זענען מיר סוף כֹּל סוף געקומען צו דער החתלטה, איינצורופן אַ יידישע שפּראַכקאַנפערענץ, אויף װעלכער סיאָלן אַרומגערעדט ווערן אַלע ענינים, וואָס זענען נוגע דעם אינטערעס פון דער יידישער שפּראַך און פון וי שרייבּער װאָס שרײבּן אױף יידיש. פאַר דעם אָרט פון דער קאָנפערענץ האָבּן מיף אויסגעקליכּן טשערנאָוויץ אין דער בּוקאָווינע (דעמאָלט געווען בּיי עסטרייך, הינט איז זי בּיי רומעניע),
די קאָנפערענץ האָט אויפגערורערט דאָס יירדישע וועלטל. קיין קליײגיקייט אי עס נישט געווען: געקומען די פּאַװוסטסטע יידישע שרייבער און פּאָעטן, פּרץ, אַסש, רייזען, זשיטלאָווסקי, נאָמצערג און אַנדערע. מענדעלע און שלוםטעליכם האָכן געס שיקט האַרציקע בּאַגריסונגען. געקומען אויך קאָרעספּאַנדענטן פון פאַרשײידענע בּלעַם. טער, בּפרט אויך פון די בּלעטער, װאָס זענען געווען אקעגן דער קאָנפערענץ. און די דאָזיקע קאָרעספּאַנדענטן האָצן טאַקע בּאַלד אָנגעהויבּן שרייבּן מאמרים און בֹּרעַנש.
אריינפיר
גען ידיעות און אַ טייל אַפילו נישט זייער זיך געהאַלטן בּיים אמת, למשל, אױף דער קאָנפערענץ איז געווען אַ גרויסע דיסקוסיע, צי מען זאָל פּראָקלאַמירן יידיש פאר ד'ער נאַציאָנטלער שפּראַך, אָדער נאָר פאַר אַ נאַציאָנאַלער שפּראַך פונעם יידישן פאָלק, און מנצח האָבּן געווען די, װאָס האָכן געהאַט פאָרגעלייגט נאָר צו זאָגן: פאַר אָ נאַציאָנאַלער שפּראַך, אין די בּלעטער איז דאַן אָבּער געשטאַנען, אַז די קאָנפערענץ האָט פּראָקלאַמירט יידיש פּאַר דער נאַציאָנאָלער שפּיאַך פונעם יידישן פאָלק, און ס'האָט גערעגנט אַטאַקעס אויף די פאַנאַטישע יידישיסטן, אָדֶער אַן אַנדער פאַקט: אויף דער גאַנצער קאָנפערענץ בּין איך געווען דער, װאָס האָט זיך אִם ויניקסטן געש שטעלט אויף שטאַרקע װערטער, אַם מערסטן זיך געווענדט אקעגן ראָדיקאָליזם, נאָר פאַרלאַנגט זאַכלעכע אויפטוען. און צַפִילו עאַ נאַציאָנצלע שפּראַך" אין בּיי מיר אויך נישט אויסגעקומען וױכטיק. די בלעטער האָנן אָבּער אױסגעפּיקט אין דער וועלט, אַז איך האָב מיך אַּם שאַרפסטן אַרױסגעשטעלט פאַר ,דער נאציאָנאַלער שפּראך" און אַז איך האָבּ מיך ארויסגעװיזן פאַר דעם פאַרברענטסטן שונא פון לשוןקקודש. בּאמת איז עס געווען די בּאַװוסטע בּונדיסטין אסתּר, װאָס האָט זיך געשטעלט אויפן ראָס דיקאַלסטן שטאַנדפּונקט, און די גאַנצע צייט פון דער קאָגפערענץ איז געװען אַ מלחמה צװוישן איר און מיף. און די אַנדערע געקומענע אױף דער קאָנפערענץ זעם נען לפי רוב נעענטער געווען צו איר, איידער צו מיר.
די בּלעטער האָבּן אויך אָנגעוויזן מיט גרױס איראָניע דערױף, װאָס איך האָבּ די עפענונגסקרעדע פון דער קאָנפערענץ נישט געהאלטן אױסװייניק, נאָר אַראָם2 געלייענט זי פון אַ בּלאַט פּאַפּיר און אַז ווייטער בּיי אַלע דעכאַטעס האָבּ איך גאָר גערעדט דייטש. זיי האָבּן געמיינט, אַז דערמיט זענען זיי מבטל די גאַנצע קאָנפֿעם רענץ, נאָר וועמען האָס עס געאַרט? ער האָט נישט פאַרשטאַנען, אַז דער עוח און דאָס רעכט פון יידיש וועגדט זיף נישט דערין, װאָס אייגער 8 ייר, אַ געבױרענער און אויפגעצויגענער אין מערב;אײיראָפּע, האָט ערשט אין שפּ;טע יאָרן אױסגעלערנט זיך די שפּראַך, און װאָס אין דער צייט פון דער קאָנטערענץ האָט ער נאָך ניט געקאָנט רעדן אויף איר,
אַ גרױטן רושט האָט געמאַכט אין טשערנאָװיץ גופא די גרױסע פאָלק;.טאַרזאַמ. טונג, װאָס איז דאָרטן אײנגעאָרדגט געװאָרן בשעת דער קאַנפערענץ און בי װעלכער ס'האָכן גערעדט פיץ, אֵש, זשיטלפָֿװסקי, רײזען, נאָמבּערג און אַנדערע פאַר אַ גרױסן עולם װעגן דעם בּאַטײטונג עון ײדיש פאַדן ײדישן כאָלק און װעגן דעם צװעק פון רער קאָנטערענץ. נישט בּצַלד האָט דאָך א ירישע שטאָט געהאַט אַיאַ גצלעגנהײט, אין אײַן צײט און אין אין אָרט צו זען און צ' הערן די באַװוּסטסטע דישע שרײבער און פּאָ. עטן פון יענע יאָרן,
װען די געקומענע צו דער קאָנפערענץ זענען זיך צעטאָ-ן, זענען זי מן.הסתּם זימער געװען בי זיך, אַז זײ איע װעלן ױך נאָּך אַמאָל טרעכן בּײ אַ צװײטער קאָנטערענץ, גאָר זײ האָגן זיך ניט געטראָפן, און, װײוט אױס, אין עס נישט אי בּעריק נײטיק געװען פאַר דעם ענין. די ערשטע קאָנפערענץ האָט שױן אַלײן גענוג אױפגעטאָן. זױ װאָט גע" שטאַרקט די ענערגיעס כון די אַלע, װאָס די ײדישע שפּראך איז געהען זון איז טײיער
אַרײנפיר וא
נציי. זיי, זי האָט זײי געמאַכט פאַר בּכּיװנדיקע אַױבּעטערס פאַר "דיש, נאָר אמת, פאַראַ איין זאַך, װאָס איך האָבּ מורא, אַז די דאָיקע אַױבּעטערס האָבּן יך אַװעקגעלאָזט אויף אַ פאַלשן װועג. איך האָב עס דעמאָלט אין דער צײט פון דער קאָנפערענץ נישט געזען און נישט געקאָנט זען. אָבּער הײנט -- צוליבּ דעם, װאָס איך האָבּ זיך אומגעקערט צו דער ידישער תורה און צו די "דן, װעלכע לאָזן נישט פון איר -- זע איך עס מיט אַ געפיל פון דאגה: די ראַדיקאַלע פּאַרטײען האָבּן מכּלומרשט מאָנאָפּאָליזירט די "דישע ישפּראַך און דערמיט ניט נאָױ אַרײנגעװאָרפן אַ השד אױף איר אין דער מאַסע פון פּרומע ידן -- די ערשטע און אמתדיקע בּאַשעפער פון יידיש -- נאָר אױך אַרײנגצ. בּראַכט ײדיש אין דער סכֹּנה, אַזו אָפּגעריסן פון זיין מקור, זאָל עס חלילה פאַרלירן זיין שפּראַכלעך בּרשות.עצמהדיקײט, זײַן אמתדיקע ידישלעכקײט און זײנע שטאַרקע קאָלירן און װערן צו אַ גראָען שאָטן פון זיך אַלײן, צו אַ מין טרוקענער בריאה, צו אַן אבי-אײראָפּעלשער אַני-שפּראך.
הלװאי די דאָזיקע סכּנה זאָל אַריבּער בּשלום און ידיש זאָל בּלײבּן דער ידי. שאר צוצר, פאַר װעלכן ס'האָט זיך געלױנט אינצורופן די טשערנאָװיצער ײדישצ שפּראַך:קאָנפער ענץ,
א
צום צװאַנציקײאָריקן יובל פון דער קאָנפערענץ איז אין טשערנאָװיץ זפאָרגעקומען אַ גרויסע פײַערונג, װוּ עס האָבּן זיך בּאַטײליקט אױך אַ סך ;געסט פון אויסער רומעניע:.
אויך אין דער פּרעטע זענען אין יענער צײַט געדרוקט געװאָרן היפּש זכרונות און אָפּשאַצונגען,. מיר דרוקן צום סוף פון דעם איצטיקן אַרײַנפיר אַ רשימה פון די דאָזיקע אַרטיקלען, צוגויפגעשטעלט דורך י. אַנילאָוויטש לוט די מאַטעריאַלן פון דער בּיבּליאָגראַפּישער צענטראַלע פון ייואָ. אַן אויסצוג שועלן מיר בּרענגען בּלויז פון דעם ,קאַפּיטל עריגערונגען"? פון ד"ר ח, זשיט: ?לאָווסקין, דעם װיצע:פּרעזידענט פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ:
,.,,אין זיינע עפנטלעכע אַרױסטרעטונגען {אין ניוייאָרק| אין יענעם װינטער האָט ד"ר בּירנבױם נאָר מרמז געװען אױף דער מעגלעכק"ט און נױטװענדיקײט פון איבֹּשַר. בױען די ציוניסטישע װעלטאָנשױונג אױף דעם יסוד פון דער ידישער שפּראַך. דערפאַר האָט ער אָבּער גערעדט גאַנץ קלאָרע דיבּורים װעגן דעם אין פּריװאַטע אונטעררעדונגען.
איך געדענק אַזאַ ערגסטן שמועס זײנעם אוף אַ יצונג פון דעם ,ד"ר בּירנכּױם, קאָמיטעט", פון װצלכן ד"ר מאַגנעס איז, דוכט מיר, געוען דער פאָרױצער.
שאַרף און היציק איז ד"ר בּירננוים אָנגעפאַלן אין אַ רעדע אױף דעם הערשנ, דיקן גײסט אין דעם ציוניזם, די צװניסטן האָבּן אינגאַנצן פאַרגעסן דאָס "דישע פאָלק,
1 דעם ײדישן װיסנשאַפּטלעכן אינסטיטוט האָבּן דאָרט פאַרטראָטן פ"פ זלמן רײזען און קד"ר צ, שאַבאַד, * , דער טאָג', נ"י, 1928, סעפּטעמבער 2.
זא אריינפיר
האָט ער זיך מתרעם געװען. פּאַלעסטינע איז פאַר זײ געװאָרן אַן אָפּגאָט, װאָט זײ האָבגֿ- יאַװעקגעשטעלט אָנשטאָט דעם לעבּעדיקן פאָלק, זאָל חלילה פּאַלעסטינע פאַרשװינדן --. זאָגן מיר, דורך אַ װוּלקאַנישער קאַטאַסטראָפע -- איז דעמאָלט פאַרלירט דער ציוניסט יעדע מגע ומשא מיט דעם ײדישן לעבן און שטרעצן. מיר זענען אָבּער אַ לעבּעדיס. פאָלק, מיט ארץ:ישראל צי אָן ארץ.ישראל, מוזן מיר פירן אונדזער קאַמף פאַר דעם קיום' הלאום אויף די ערטער װ+ מִיר װױנעןיי.
און דער אומערמידלעכער ענערגיע ד"ר גירנבּױנמס, װי אױך זיין מײנעס פּאָלים. טישן טאַקט און דער גרײסער אָנגעזעענקײט זײַגער אין דער ציוניסטישער װצלט--דעף- דעמאָלסטיקער---האָבּן מיר צו פאַרדאַנקען, װאָס די דאָזיקע קאָנטערענץ איז צונױפגערופף. געװאָרן און װאָס אין איר האָכּן יך בּאַטײליקט "וישע שרײבער און כּלל:טועַר מיט. זייער חשובע נעמען.
ד"ר בּירנבּוימס אינטערעס אין דער קאָנפערענץ האָט אָנגעהאַלטן נאָר בין איף. צונױפקומען, שטאַרק פאַרטאָן אין זיינע װײטערדיקע פּלענער, פאַר װעלכע די קאָנפע. רענץ איז געװען נאָר דער ערשטער שטאַפּל, האָט ער בּאַלד נאָך דער ערעפנינג, אױף: וועלכער ער איז אױסגעקליבּן געװאָרן פאַר איר פאָרױצעָר, זי איבּערגעלאָזן אױף אירףצ אײיגענע כּוחות, די ניט גאָר גרינגע אױפגאַבּע צו פירן די קאנפערענץ איז אַרױפגעפאַלן אויף די אַקטלען פון איינעם פון אירע װיצעיכּרצױדענטן, רעם שריבּער פון אָט די שורות",
{
דער רויער ,לאַמטערן" פון דעם איצטיקן בּוך איזן האַרבּסט 1928 שוױן. געווען פאַרטיק. עס האָט זיך אָבּער אַרױסגעװיזן, אַז די מאַטעריאַלן, װאָס" געפינען זיך אין אַרכיו און אין דער בּיבּליאָטעק פון ייוואָ, וי אויך אין דער שטראַשון:בּיבּליאָטעק און אין דער בּיבּליאָטעק ,מפיצי-ה שכּלה" אין ווילנע, זענען ניט גענוג, זייער שטאַרק איז צונוץ געקומען דער יאָרגאַנג 8 פון לעמבערגער ,טאָנבּלאָט', װאָס די רעדאַקציע פונעם דאָרטיקן ,ם אָ ר גן" איז געווען אַזױ פרײַנדלעך צוצושיקן אונדז אין ייװאָ אַרײַן אויף אַ לענגערער צייט. אָבּער עס האָט נאָך אַלץ געפעלט זײיער פיל, איבּערהויפט פון דער יידישער פּרעסע אין אַמעריקע. מיר האָבּן זיך געװוענדט צום אַמֹצש ריקאַנער אָפּטײל פון ייװאָ, און די פ"פ ד"רה יעקב שאַצקי און משה. ש טאַרקמאַן האָבּן אונדז פאַרזאָרגט מיט פאָטאָסטאַטן פון די אױטיקלען און קאָרעספּאָנדענצן, װאָס האָבּן זיך געדרוקט אין דער אַמעריקאַנער יידיש. שער, העבּרעיִשער און ענגלישײיידישער פּרעסע איידער און נאָך דער קאָב פערענץ, מאַטעריאַל פון בּוקאָווינע האָט צוגעשטעלט פ' חיים ר אָזענב לאַט, טשערנאָװויץ. פון לעמבּערג האָבּן צוגעדינט מיט פאַרשיידענע אָפּשריפטן דפ פרלינך פון ש. אַ ג--ס ק יײַק לובּ, דער צ"ק פון דער יסדאַ"פּ ,פוע ליצ יון= (װאַרשע), ד"ר נתן בּירנבּוים כבֶּערלִין), ד'ד שלמה הּירנבּוים האַמ= בּורג), ד"ר מיכאל ווײַכערט (װאַרשע), פי נח פּ רילוצ קי (װאַרשע), די'ר יוסף קיס מאַן (טשערנאָוויץ) האָבּן אױסגעהאָלפן מיט מאַטעריאַל, איך:
אַרײנפיר 111
דער װאַרשעווער סינאַגאָגע:בּיבּליאָטעק האָט קאָפּירט עטלעכע אַרטיקלען פ' משה לערער פ'נ. מײַויל האָט געגעבּן אַ בּיסל אינפאָרמאַציע, ה' אַ.. ה ײַ זל ער, קאָסעו, האָט צוגעשיקט אַ בּריוו, װאָס האָט געגעבּן אַ מעגלעכקייט צו בּאַלײַכטן עטלעכע מאָמענטן פון זײַן רעדע אויף דער קאָנפערענץ.
טעכנישע אַרבּעט װאָבּן, אויסער פ' חײם בּ רוידע, אוױסגעפירט די פיפ לײבּ ה עלער, מודכי קאַהאַנאָוויטש, משה קאַנטאָר, חײם ראָוענבּלאַט בּער שלאָסבּערג. זי בילדער האָבּן בּאַזאָרגט: די גרויסע גרופּע -- 9' שלמה מענד עלסאָן (ניײיאָרק) פון פ' אַברהם קאַניאָו= סס ק י; די גרופּע פון פיר--ד"ר רודאָלף גל א נ ץ (ווין) פון פי מענדל זינגעה
בּײַ דער רעדאַקציאָנעלער אַרבּעט האָט מיטגעהאָלכּן ז, קלמנאַ= וויט ש.
אַ האַרציקן דאַנק אַלע אינסטיטוציעס און פּערזאַנען, װאָס האָבּן אויס= געהאָלפן בּײַם צונויפשטעלן דאָס בּוך, סײַ די דערמאָנטע און סײַ די צופעליק, אָן אַ מיין, ניט דערמאָנטע.
בּײַ דער גרויסער צאָל מענטשן, װאָס מיר האָבּן מאָבּיליזירט, איז נאָך די אַרבּעט אַלץ ניט אָפּגעטאָן בּשלמות, דעם ;הד הזמ", למשל, װאָס איז יעמאָלט געגאַנגען אין װילנע, האָבּן מיר ניט געקענט בּאַקומען, און ס'איך אויסגעקומען צו געבּן די ציטאַטעס פון דער צװײטער האַנט. געװיס פעלן נאָך אַנדערע אויך. אָבּער װאַרטן לענגער, האָט זיך אונדז אויסגעויון, איך ניט כּדאַי,. דאָס בּילד טרעט אַרױס פון אונדוער מאַטעריאַל אינננאַצן בּולט, און דער אָדער יענער שטריך װאָלט שוין סײַ הי קײין עיקרדיקע נײַס ניט' אַרײַנגעטראָגן,
6
דער עצם בּאַריכט װעגן דעם פאַרלױף פון דער קאַנפערענץ איז צונורפש געשטעלט לויט פאָלגנדיקע מקורים;
4 ,ד"ר בּירנבּוים'ס װאָכענבּלאָטי, טשערנאָװיץ 1908, נ"ג 1--3;
2) ,הײַנט", טעגלעכע צײַטונג, װאַרשע 1908, נ"ג 192, 196;
) ,המצפּה', װאָכנבּלאַט, קראָקע 1908, נומ' 33 און 1360
4) ,טאָגבּלאַט', לעמבּערג 1908, נ"ג 168--173;
65 ,ייִדישעס טאַגעבּלאַט', ניוײיאָרק 1908, סעפּטי 15, 17, 18, 421
6) ,יודישער ארבּעטער" װאָכנבּלאַט, לעמבּערג 1908, נומ' 132
) די נײַע צײַט", זאַמלבּוך, ווילנע 1908, באנד 7|ן
8) ,סאָציאַל:דעמאָקראַט', װאָכנבּלאַט, קראָקע 1908, נומ' 38;
6 ,פארווערטס", טעגלעכע צײַטונג, נ"י 19008, סעפּטיכן, 16, 17, 318
0) ,דער פרײיַנד", טעגלעכע צײַטונג, פעטערבּורג 1908, נ"נ 192, 194,
6, 4197 1) 0820 װאָכנבּלאַט, פּעטערבּורג 1908, נ"ב 23--35,
1 אַרײנפיר
אַנדערע מקורים, פון וועלכע עס זענען גענומען נאָר איינציקע גאָטיצן, זענען אָנגעװויזן אין טעקסט גופא,
גט
אויף וויפיל די שײַכותדיקע אַרטיקלען פון די צײַטשריפטן און צי= טונגען זענען אָפּנעגעבּן אויסשליסלעך דער טשערנאַװיצער קאָנפערענץ, זענען זיי דאָ אין בּוך געבּראַכט בּשלמות, מערניט װאָס דער אױסליג פון די יידל שע אַרטיקלען איז מאָדערניזירט! און די אַנדערשפּיאַכיקע זענען איבּערגע= זעצט אויף יידיש. מיר האָבּן אָבּער חוץ דעם אױיך געהאַט צו טון מיט אַ גרויסער צאָל ארטיקלען, װוּ דער ענין טשערנאָװיץ איזן בּאַרירט צװישן אֲנ דערע ענינים. דאָרט האָבּן מיר געגעבּן אױסצוגן; װוּ מיר האָבּן איבערדער" ציילט דעם אינהאַלט פונעם איבּעריקן טייל אַרטיקל, האָבּן מיר דאָס געטאָן וי װײַט מיגלעך מיט דעם מחבּרס אײינענע װערטער.
װוּ עס זענען ניט געגעבן קיין צוויי דאטעס, איז געמײנט דער נײַ ער סטיל, דאָס י אָ ר איז אָנגעװיזן נאַר דאָרט װוּ ס'איז ניט 1908,
אַ גליקלעכער צוטאַל האָט אונדזן געטראָפן מיט מתּתיהו מיזעסעס ר= פעראַט. מיט אַ יאָר אַכט צוריק האָט זלמן רייוען בּאַקומען פון ה' מיזעסן צוגעשיקט דעם פולן טעקסט פון זײַן רעפעראַט. פ' ריזען האָט יעמאָלט געהאָט בּדעה דאָס אָפּצודרוקן אין צוזאַמענבּונד מיטן 15טן יאָרטאָג פון טשער: נאָװויץ, אֶבּער ליידער איז דערפון גאָרניט געװאָרן, מיר האָבּן דעם רעפעראַט אַרײַנגענומען אין דעם איצטיקן בּוך אַזױי װוי ער שטייט און גײט, ניט צו מאַכן דערין קיין שום שינוים?. געװיינטלעך מײנט דאָס ניט, אַז די רעדאַק= ציע נעמט אויף זיך די אַחויות פאַר 9' מיזעסעס אַלע װיסנשאַפטלעכע הנחות און בּײַשפּילן; געוויס װאָלט מ, מיזעס גופא הײַנט טייל געדאַנקען פאָרמולירט און אילוסטרירט אַנדערש, ניט די פּרטים זענען דער עיקר. דער עיקר איז די הייסע לײַדנשאַפט פון אַ קעמפער, װאָס שלאָגט אַהיס נאָך הײַנט פון די געָ= דרוקטע זאַצן און װאָס לאָזט אונדז שפּירן, פאַרװאָס די טשערנאָװיצער קאָני פערענץ האָט מיט אַואַ התפּעלות אָנגענומען פּרצעס פאָרשלאָג אָפּצודרוקן דעם רעפטראט,
{ היות דאָס איצטיקע בּוך האָט ניט קײן לינגװיסטישע צװעק, אין גיט געװען קײן גויט צו פאַרשוערן דעם זאַץ מיטן אָריגינעלן אױסלײג פון יעדן אַרטיקל, בים אַריבּערגײן צו אונדזער איצטיקן אויסלייג איז אויך אוניפיצירט געװאָרן, אין אַ מינימאַלער מאָס, די ש פּר אןן למשל זענען דורכגעפירט געװאָרן די פּאָרמען: ,זענען", ;פראַגעס', ,נײטיק/, ,גלײבּן" (צײט. װאָרט) א8ז"װן עס זײַנען אָבּער איבּערגעלאָזט געװאָרן פאָרמען װי /נאציאָן", ,גאַלערי', גאָרד* נונג/, , רעװאָלוציאָן- אדג"ל, מיר האָבן געװאָלט געבּן אַ פול בילד פון דעם רעפעראט, װי ער איז בּשעתּו גע- האַלטן געװאָרן, און האָבּן דעריבער אַזױ' װינציק װי מיגלעך געבּיטן לגבּי דעם מאַנוסקריפּטן צלױז אַזױנע אױסדווקן װי ,בײ די קאָנפערצנץ" און ענלעכע זענען דאָ אײספארריכט,
אריינפיר צא
די אָנמערקונגען װאָס זענען געגעכּן אונטערן טעקסט געהערן צום טעקסט גופא, סײַדן עס איז פאַראַן אַ צושריפט: ,רעד' ייװאָ'. הילנע, נאָװעמבּער 1930 פילאָלאָנישע סעקציע פון יידישן װיסנשאַפטיעכן אינסטיטוט ד ' ר מ. ווײ נרײַך װיסנשאַפּטלעכער סעקרעמאַר
שי
רשימה פון די אַרטיקלען װאָס זענען געררוקט געװען אין דער פּעריאָדישער
פּרעסצ צים צװאַנציקאָריקן יובל פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ!:
אויערבּאַך, אפרים, דער אמת װעגן צװאַנציק יאָ- "דיש לאַן ענטפער אַבּ. גאָלד. פערגן?, אין: מאָרגען זשורואַל, ניי 1928, אױג' 29,
איינהאָרן, א. , טשערנאָװויץ* נאָך צװאַנציק יאָר. היינט, װאַישל 8, אויגי 1.
בּעקער, י. אונדזער "דישע שפּראַך צום 20יאָריקן יובּילײ פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ4, בּראַזיליאַנער אידישע פּרעסע, ריאָ 1998, אױגוסט 7.
יי
בערגמאַן, אי טש ערנאָװויץ, אידיסשל פאָלקסצייטונג, ריאָ 8, אױגוסט 7 .
גאָלאַמב, אַ. די אױפגאַגן פון "דישיום 20 יאָר נאָך טשערנאָװיץ4. ליטעראריטע בּלעטער, װארשצ 1928, נ"ב 55, 07,
גאָלדבערג, אַבּ, צװאַנציק יאָר ײדיש. מאָרגען זשורנאַל 1928, אױגוסט 16.
גלאַנץ, א, צװאַנציק יאָר טשערנאָװיץ. דער טאָג, ניוייאָרץ 1928, יולי 130 בּראַיליאָ. גֹעֶר אידישע פרעסע, ריאָ אױגוטט 17.
גראָדזענסקי, א, י. 20 יאָר טשערנאָװיץ. אֶװנט-קוריער, װילנע 1928, סעפּטעמ. בער 3.
גינסכערג, בּןציון, װען פּרץ האָט "דיש ניט אָנערקענט פאַר אַ נאַציאָנאַל-שפּראַך. דער כאָרגען, לעמבערג, יולי 21,
נינסבערג, בּן-צִיוֹן, צום 20:-יאָריקן יובּילײ פון דער טשערנאָװיצער שפּראַך-קאָנפע. רענץ, צײט, ווילנע, 1928, יולי 30,
גיגסכבערג, בּן-ציוֹן, זי האָגן געװאָלט װערן קבּרנים פון דער העבּרעלשער שטראַך לגעזאַמלטע מאַטעריאַלן צו דער געשיכטע פון ידישן קולטור.קאַמף, צוליבּ דעם 20טן יאָרטאָג פון דער טשערנאָװיצער שפּראַך.קאַנפערענץ). דער מאָרגען, לעמבּערג, 1998, יולי 28,
הדס, יעקב. צװאַנציק יאָר אָבֹּעֹר ניט קײן גרענעץ.פונקט. די פּאָסט, לאָנדאָן 1928, שעפּטעמבּפי 190,
וו. מ, {װײַכערט, מ,} דער יובל פון דער טשערנאָװיצער שפּראַך-קאָנפערענץ. די יידישע װעלט, װאַרשט, 1928, ג' 4, ז' 164--106.
װײַסהאף, מאַנדעל, 20 יאָר גאָך טשערנאָװיץ. 1, אונזער צײטונג, פּיעטריקאָ 1928, 8 6, 41 בי 8.
זאַכאַ?, ה. פאַרװאָס ניט רעדן קלאָר? בּאַמערקונגען צו א. ל, שוסהײמס אַרטיקל יידישיזם אלס פּטליטישע פּראָגרם?, אידישע צײטונג, בּועגאָס אײרעס 1928, נאָװעמצער 1.
זי? צרטארב, 8, צום יאָרטאָג פון דער טשענאָװיצעַר קאָנפערענץ, בּיכער-װוצלט, װאישע 1928, נ' 3, זי 517--01,
{ נעדרוקט מיטן נ צַעם אוסליג, אַחוץ די נעמען פון די אױסגאַבּעס,
וצא אַרײַנפיף
זשיטלאָװסקי, ח. ד"ר, ד"ר נתן בירנבּוים און די שפּראַך-קאָנפערענץ אין טשערנאָ+ װויץ. א קאַפּיטל עריגערונגען. דער טאָג, נייאָרק 1928, סעפּטעמבּער 12 לאָדזער טאַגעבלאַט סעפּטעמבּער 21, :
זשיטלאָוסקי, ח. ד"ר, , טשערנאָװיץ" און דער ;ײדישיום* צו דעם צװאַנציקיאָ. ריקן יובל.יומטוב פון דער טשערנאָוויצער קאָנפערענץ). צוקונפט, נ"י 1928, דעצעמבער.
טי--י, די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, יודישע צייטונג, אַנטװערפּן 1928, ני 10,
די יוביליי:פײערונגען לכּבוד דער טשערנאָװיצער שפּראַך.קאָנפּערענץ {אין טשערגאָ= וויץ}, דער מאָמענט, װארשע 1928, אָקְטאָבער 4,
כאַזאַן, ש, 20 יאָר נאָך דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ. װאָליגער פרעסצ, לױצק 8, נ' 2,
כאַרלאַש, ", 90טער יאָרטאָג פון טשערנאָװיץ. נייע װעגן, ריגע 1928, ני5ֿ, זי 9--4,
כמורנער, * װעגן אַ פעלער, װאָס חזרט זיך איבער, אין די געדענק.טעג פון טשער. גאָװיץ. בּיכער-װעלט, װאַרשע 1998, גי 7, זי 1--6,
כמורנער, *". מאָגערע ירושח, און די דאַרף אױך ליקװירירט װערן {20 יאָר טשער. נאָװיץ), נײַע פאָלקסצלטונג, װאַרשע 1928, אױגוסט 94,
ליב שרה'ס, צום יובל פון דער שפּראך.קאָנפערענץ. אַרבּעטער-צייטונג, טשערנאָװיץ 8, נ' 520,
ליכטנשטיין, *, , ברײיטע? און , שמאָלע* װעגן {צום אָנדענק פון דער טשערנאָװיצעף קאָנפערעגץ). לובּלינער שטימצ, 1928, ג' 36; לאָדזשער װעקער, 1928, ני 37,
מאַרק, יודל, טשערנאָװיץ, נײע װעגן, ריגע 1928, ג' 5ֿ, זי 4-- 5.
מײַזיל, נהמן, די ערשטע מאָבּיליזאַציע, ליטעראַרישע בּלעטער, װאַרשע 1928, נ'35,
מלמד, ש. דיר, איז ײדיש די שפּראַך פון יידישן פאָלק? אידישע װעלט, פילאַדעלפיע 8, אױגוסט 16,
נאָמבּערג, ח. 1., נאָך דער קאָנפערענץ {אין טשערנאָװיץ 1908}, ליטעראַרישע בלט. טער, װאַרשע 1998, נ' 55,
ניגער, שׂ, װעגן דער ערשטער ײדישער שפּראַך.קאָנפערענץ. צום 20.יאָריקן יובּילײ, דער טאָג, ניו,יאָרק 1928, סעפּטעמבּער 2; װילנער טאָג, 1928, סעפּטצמבּער 28
סופֿר, שי א. צװאַנציק יאָר (טשערנאָװיץן, אַרצעטער. צייטונג, טשערנאָװיץ 1998, גי 893.
פלודערמאכער, גרשון. די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ און די אױפגאַבן פון איצטיקך מאָמצנט, ליטעראַרישע בּלעטער, װאַרשע 1928, נ' 40,
פּרילוצקי, נה. די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ לָאַ בינטל זכרונות צום צװאַנציקסטן יאָרטאָג.). דער מאָמענט, װאַרשצ 1998, יולי 27,
פּרילוצקי, נח, צום צװאַנציקכטן יאָרטאָג פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ. דעף מאָמענט, װאַרשע 1928, אױגוסט 17,
פּרילוצקי, 3, נאָך די טשענאָװיצער נטערונגען. ליטעראַרישע בּלעטער, װאַרשע
8, ני 41. פלאַקסער, מ, צװאַנציק יאָר נאָך טשעונאָװיץ,. אונזע עקספרעס, װאַרשטע 1928
אױגוסט 00, צביון, יידישע אינטערעסן {וועגן דער טשערנאָװויצער קאָנפערענץן. פאָרװערטס, גירייאָר 8, פעפטעמבּער 8; וילנער טאָג 1928, אָקטאָבּער 1,
אַרײנפיר 41
צװאַנציק יאר נאָך דער טשערגאָװיצער שפּראַך-קאָנפערענץ 280 6/ת02 2842216 8 זא 1925 ,תס1/ע ,00ומ510 016 .20810216:602ע80 020/40614266 6409
צעגראָװוסקי, ר, די ערשטע יירישע שפּראַך.קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ מיס צװאָנײ ציק יאָר צוריק (1908--41928. הײנט, װאַרשע 1928, אױגוסט 30,
קאַהאַן, לאַזאַר אױף דער טשערגאָװיצער קאָנפערענץ לאייניקע פּערזענלעכע זכרונות), ליטעראַרישע בּלעטער, װאַישע 1928, ג' 35, (5,
קאזשדאַן, ח, ש. אַן עפּיואָד אָנשטאָט אַ געשעעניש (20 יאָר נאָך דער טשערנאָװוי" צער קאָנפערענץ), אונזער צײט, װאַרשע 1928, ני 1 זי 13--11.
קאַסװאן, בּענעדיקט ד"ר, .01061308 0061 1160181900 ,85688: 860066114 .םת 261608685 08114018040 .1600247ת0:808840 08 1601908 /406 0ט91001!8 געט 26 +60ס .1928 {,0269400112,
קעניג, 7עאָ. אַ אױסניכטערונג אין דער שפּראַכן-פראַגע בּײ ידן. צװאַנציק יאָר נאָך דאר טשערנאָװיצער ק;נפערענץ. צײט, לאָנדאָן 1928, סעפּטעמבּער 7.
ראַװיטש, מֿלך, אַ קאַפּיטל װעגן י"דישיזם {לכּבוד דעם 20יעריקן יובל פון דער טשערנאָװיצער קאַנפערענץ), נײע פאָלקסצייטונג, װאַרשע 1928, אױגוסט 24,
ראַזענפעלד, ש, דער טשערנאָװיצער יובּילײ. דאָס אידישע פאָלק, נ"י 1928, נ' 29.
רובּין, י, ד"ר. אױפן יבּילעוּם אין טשערנאָװיץ. דער טאָג, נ"י 1928, אָקטאָבער 24,
שמשון, דער אויפטו פון טשערנאָװיץ {צום צװאַנציקסטן יאָרטאָג פּון דער טשערגאָװיי צער שפּראַך.קאָנפערענץ), אַרבּעטער צײיטונג, װאַרשע 1928, ני 38,
שנײַדערמאַן, ש, ל, יידיש (20 יאָר נאָך דער טשערנאָװיצער "דישיקאַנפערענץ). ,9 א {1928 8ש22ט/8שש (848600101048 המטטצזן.
די צוגרייטונגען צו דער קאָנפערענץ
פאָרגעשיכטע די ערשטע טריט
פון דוד פינס קיס אַ בריו צום ידישן שול.מאָראײן אין בּוקאָװינץ, טשער.
באָוויץ, ערב דער יובליפיערונג פון דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, סעפּטעמבער 1928
(ציטירט לױט ,הייגט", 1998, נומי 205):
.. די אידעע פון דער טשערנאָוויצער קאָנפערענץ און דער ערשטער אוֹים2 ידוף איז אַרויס פון מײַן הויז, אײינמאָל אין א זונטאָג, אין פרילינג 1908, איז אָפּגעהאַלטן געװאָרן אין מײַן הוז אַ זיצונג פון ד"ר נתן בּירנבּוים, ד"ר חיים -זשיטלאָווסקי, דעם פאַרלעגער עװאַלענקאָ און פון מיר. זאַלבּעפערט האָבּן מיר אַרומגערעדט דעם פּלאַן פון דער קאָנפערענץ און דערנאך אױסגעאַרבּעט דעם אויפרוף, צו ועלכן מיר האָבּן צוגעגעבן די אונטערשריפט פון יעקב גאָרדין, צום בּאַדויערן איז מיר אָבּער דאַמאָלסט געווען אוממעגלעך זיך צו -בּאַטײליקן אין דער קאָנפּערענץ...
אין ,ר אַזסווע ט* פעטערבורג, נומ' 11, מערץ 28 (15), געפינען מיר פאָלגן.
דיקע קאָרעספּאַנדענץ פון ניוײיאָרק, געשריבּן דורך מ. ל אַזאַר ס אָן:
,,, איך בּין נעכטןג בּײַגעװען אױף א מיטינג, װאָס אין צונויפגערופן געװאָרן מיטן ציל צו בּאַשאַפן אַ באַװעגונג" לטובת דעם אָנעױקענען פאַרן זשאַרגאָן דאָס רעכט גערופן צו וערן ;נאַציאָנאַלע יידישע שפּראַך", דער דאַ= זיקער מיטינג איז אייגנטלעך נאָר א פרעלודיע צו אַ קאָנפּערענץ, װאָס װוערט פּראַיעקטירט פון די ליכּהאָבּער פון זשאַרגאָן צום קומענדיקן זומער אין עסטרייך, | צוערשט איז אַרױסגעטראָטן ה' אֵל. האַרקאַװי, אַ מחבּר פון לערגבּיכער און ווערטערבּיכער פון דער ענגלישער שפּראַך אויף זשאַרגאָן,,,, בּכדי אָפּצ'ש ווערן דעם אָנפאַל פון די ,העבּרעלסטן" אויף זשאַרגאָן
דערנאָך האָט גערעדט ד"ר נ. בּירנבּוים,.
צולעצט האָט זיך בּאַװיזן אויף דער טריבּונע דער טעאָרעטיקער פון
1 דאָס איז אַפּנים געװען בערך סוף פעבּרואַר, -- רעד' יװאָ.
6(
9 די צוגרייטונגען
ער דאָזיקער באַװעגונג, דער איניציאַטאָר פון מיטינג, ד"ר ח. זשיטלאָװסקי. ער האָט רויִק אָנגעהױבּן צו אַנטװיקלען זײַן טעאָריע װעגן דער נײטיקייט פון זשאַרגאָן פאַר דער נאַציאָנאַלער עקסיסטענץ פון יידישן פאָלק. ,אויבּ דער קולטור. ניוואָ פון אונדזער פּאָלק איז נישט הויך, איז שולדיק אין דעם דאָס פעלן פון אַ שפּראַך. די פילאָסאָפיע איז דער מוח, די פּאָעזיע -- דאָס האַרץ, און די שפּראַך קען מען צוגלײַכן צו דעם בּלוט פון קערפער. װען דעם קער= פּער פעלט אויס בּלוט, לײַדט ער אױף אַנעמיע". ,נישט פּאָפּולערע בּיכלעך דאַרף מען אַרױסגעבּן אויף יידיש, נאָר בּאַשאַפן אויף דער שפּראַך אַ גאַנצע ליטעראַטור, בּכדי אונדזער אינטעליגענץ זאָל שעפן איר גאַנצע בּילדונג פוך אייגענעם קװאַל', ,זאָלן אַפילו אַסימילאַציע:טעאָריעס, טיפע געדאַנקען, און נישט אַגיטאַציע:בּראָשורן, געשריבּן ווערן אויף יידיש.."
די פאַרבּעטונג
דער געדרוקטער צירקולאַר, װאָס די אָרגאַנזאַטאָרן פון דצר קאָנפערענץ האָכּן פונאָפ
דערגעשיקט צו פאַרשיידענע פּערזאָנען און רעדאַקציעס פתך צײטונגען:
געערטער הער!
די יידישע שפּראַך האָט אין די לעצטע צענדליקער יאָרן געמאַכט א גרויסן פאָרטשריט, די ליטעראַטור אירע האָט דערגרייכט אַזאַ הויכע מדרנה, װאָס קיינער האָט זיך ניט גערעכנט, זי זאָל קאָנען דערגרייכן, יידישע צײַטונ= גען צעגייען זיך אין הונדערט:טױזנטער נומערן טעגלעך און װעכנטלעך, יידישע פּאָעטן שרײַבּן לידער, װאָס דאָס פאָלק זינגט זיין מעשיות, װאָס דאָס פאָלק לייענט זײי; פּיעטן, װאָס דאָס פאָלק לויפט זײ זען אין טעאַטעד, אוך די שפּראַך אַלײן װוערט װאָס א טאָג אַ פּײַנערע און אַ רײַכערע.
נאָר איין זאַך פעלט איר נאָך, װאָס עלטערע שפּראַכן פאַרמאָגן, זי לאָזט מען ניט אַרומלױפן גאַנץ פרײַ און וילד אויף דער שפּראַכן=ועלט און צוציען צו זיך כֹּל מיני קרענק און מומים און אפשר גאָר דעם טױט. זײי היט' מען אָפּ, װי אַ טײַער קינד היט מען זי אָפּ. אױף איר אָבּער, אױף דעף יידישער שפּראַך, קוקט זיך קיינער ניט אום, טויזנטער ײַדישע. ווערטער װערן איבּערגעבּיטן אויף דײַטשע, רוסישע און ענגלישע, װאָס קיינער נײיטיקט זיף גיט אין זיי, די לעבעדיקע געזעצן פון דער שפּראַך, װאָס װערן געבּוירן און אַנטװיקלען זיך מיט איר אינעם מױל פון פאָלק, פאַרשרײַבּט מען ניט, און עס דאַכט זיך אויס, אַז עס זענען גאָר נישטאָ אין איר אַזעלכע געועצן. און שרײַבּן שרײַבּט יעדער אױף אַן אַנדער אופן, מיט אַן אַנדער אויסלל= | געכץ, װאָרים אַ יידישע אָרטאָגראַפיע, װאָס זאָל גילטן פאַר אַלעמען, נאָך וועלכער אַלע זאָלן זיך מוזן האַלטן, איז נאָך ניט בּאַשאַפן.
אמת, דער אַלטער בּזיון מיט יידיש האָט אָנגעהױבּן שװאַכער צו וערןי
פאָרגעשיכטע 6
װאָס אַ מאָל שעמט מען זיך װײניקער מיט דער הײַנטיקער שפּראַך פון אונדזער פאָלק, װאָס אַ מאָל רעכנט מען זיך מער מיט איר און מען גיט איר אָפּ מער כּבוד. װאָס אַ מאָל מער פאַרשטײט מען, אַז אין איר שפּיגלט זיך אָפּ די יידישע נשמה, און מען הײבּט אָן צו בּאַגרײַפן איר װערט פאַר דעם קיום פון אונדזער אומה. אָבּער גענוג איז זי נאָך צו שפּאָט און צו שאַנדן דאָס שעמען זיך מיט איר עקטיסטירט נאָך, און פון װאַנען קומט דאָס אַרױס, אױבּ ניט פון די דערמאָנטע חסרונות;
ווען אָבּער יאָ אַזױ, בּאַדאַרף מען מאַכן אַ סוף צו זיין בּאַדאַרף מען בּאַשאַטן אַ מין צוים און גדר, אַ מין אָפּהיטונג פון אונדזער טײַערן מאַמעַ: לשון, עס זאָל ניט אַרומלױפן אַזױ וילד װי בּיז איצט, ניט װערן אַ הפקר? זאַך, ניט װערן צעריסן און צעטיילט, אַלע, װאָס בּאַשעפטיקן זיך מיט אים, סײַ אַלט שרײַבּער און דיכטער, סײַ אַלס שפּראַכקענער, אָדער װאָס האָבּן אים גלאַט ליבּ, -- מוזן זיך צוזאַמענרעדן און געפינען די ריכטיקע מיטלען און וועגן, כּדי עס זאָל בּאַשאַפן װוערן אין דער זאַך אַן אױטאָריטעט, װעלכן אַלע זאָלן מוזן און װעלן זיך אונטערגעבּן,
געערטער הער! אױבּ איר האָט די אייגענע מיינונג, װי מיר האָבּן דאָ אַנטװיקלט, בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט קומען צו דער קאָנפערענץ, װאָס מיר רופן צונויף וועגן דער יידישער שפּראַך.
די קאַנפּערענץ װעט פאָרקומען דעם . . . . . ., , 1 אין טשערנאָויץ (בּוקאָװוינע, עסטרײַך), און עס װעלן דאָרטן בּאַהאַנדלט װערן די פאָלגנדיקע פּונקטן;
) די יידישע אָרטאָגראַפיע, 2) די יידישע גראַמאַטיק, 3) פרעמדע און נײַע ווערטער, 4) א יידיש װערטערבּוך, 5) די יידישע יוגנט און די יידישץ שפּראַך, 6) די יידישע פרעסע און די יידישע שפּראַך, 7) די יידישע בינץ און די יידישע אַקטיאָרן, 8) די עקאָנאָמישע לאַגע פון די יידישע שרײַבּער, 9) די עקאָנאָמישע לאַגע פון די יידישע אַקטיאָרן, 10) די אָנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך,
אוב איר װילט קומען צו דער קאַנפערענץ, בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט תּיכֹּף מודיע זײַן אײַער נאָמען און אײַער אַדרעס צו דעם הױפּט:בּיראָ פון אונדזער קאַנפערענץ ( + *. + . 6 . . . . ... )1 כּדי מיר זאָלן אײַך קענען שיקן אַלע װײַטערדיקע מודעות, װאָס מיר װעלן נאָך פאַרשיקן. אױבּ איר האָט עפּעס אַ גוטע עצה צו געבּן, פון װעלכער עס קאָן אַרסקומען אַ נוצן פאַר דער קאַנפערענץ און איבּערהױפט פאַר דער יידישער שפּראך, בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט זי אונדזן װאָס גיכער שרײַבּן, און דאַנקען אײַך אין פאָרויס,
ניסן, תוס"ח --- אַפֿריל, 1908,
1 ניט אויסגעמילט,
4 די צוגרייטונגען
צו דעם צירקולאַר איז געװען צוגעלײגט אַזאַ וװענדונג: געערטער הער! מיר אונטערגעשריבּענע שיקן אײַך דאַָ דעם טעקסט פון אַן אויפרוף, װאָס זאָל פונאַנדערגעשיקט וערן צו פאַרשיידענע יידישע ליטעראַטן און כּללנטוער וועגן אַ קאָנפּערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך. אױבּ איר זענט אײַנשטימיק מיט דער זאַך, בּעטן מיר אײַך, איר זאָלט אונדז ערלױבּן צו שטעלן אײַער נאָמען אויף דעם דאָזיקן אויפרוף, די קאַנפערענץ ועט פאָרקומען אַן ערך אום || אױיגוסט אָדער סעפּטעצמ= בּער אין טשערנאָװיץ (בּוקאָװוינע, עסטרליְך). מיר בּעטן אײַך, איר זאָלט אונדז װי אִם גיכסטן ענטפערן, װײַל דער אויפרוף זאָל דעם 20טן מערץ שוין געדרוקט וערן. מיט גרויס דרך:ארץ, ד"ר נתן בּירנבּוים יעקב גאָרדין א. מ. יעװאַלענקאָ דוד פּינסקי ד"ר חיים זשיטלאָװטקי אדרעס: 0,8. 44 8זסצ שסא ,84 2744 .חל 140 ,117216840 ,תא 4
י. ל, פּרצעט בּאַציונג צום אויפרוף
צװישן די װאָס זענען געבּעטן געװאָרן אונטערצושרײבן דעם אױפרוף זענען גע*
װען י. ל. פּרץ און יעקב דיגעזאָן. צװישן פרצעס איבּערגעבליבּענע פּאַפּירן אין דיי
געזאָן.אַרכיװו געפינט זיך דער װײטערדיקער פּראָיעקט פון אַן ענטפער, געשריבּן מיט
פרצעס האַנט אין זײן און דיגעזאָנס נאָמען, מיר בּרענגען אים לױט: י. 7, פּרץ, בריװ
א רעדעס, געזאַמלט פון נחמן מײיױל, װילנע, קלעצקין 1929, זי 145, צי איז דער
צנטפער אָפּגעשיקט געװאָרן צו ד"ר בּירנבױמען, איז ניט בּאַװוּסט,
זייער געערטער הער ד"ר!
עס איז אונדז, הער דאָקטאָר, זייער שווער געווען צו ענטפערן,
מיר זענען נאַטירלעך זייער פאַראינטערעסירט אין קאָנפערענץ, אָבַּער אונטערשרײיבּן אײַער אויפרוף האָבּן מיר אויף קיין פאַל ניט געקענט, מיר האָבּן אײַך נישט געװאָלט שטערן, מיר װאָלטן אויך געקומען אויף דער קְאָנֿ. פערענץ, אָבּער אַלץ נישט אונטערשרײַבּן. צום אַלעם ערשטן געפעלט אונדז נישט די, זענט אונדו מוחל, פאַמעריקאַנישע" הקדמה., מיר, ליידער, גליבּן אין גרויסע פאַרטשריט ניט. װאָס עקסיסטירטן בּיי אונדז--צוויי געלע בלעטער, דער ,פרײַנד" איז פאַרקױפט און װערט א ציוניסטיש פּאַרטײבּלאַט., מען דאַרף א קאַנפערענץ -- צו פ אָד ע רן די אַנטװיקלונג, דעם פאָרטשויט,
פאָרגעשיכטע 9
און די אַמעריקאַנישע ,מליצות" -- פּאָעטן שרייבּן לידעצ, נאַטירלעך, מאַכן זיי קיין שטיוול,,, יידישע צײַטונגען פאַרשפּרײטן פּאָליטיק, ,דערגרייכן אַ מדרגה", ,פּיעסן', ,צוציען כּל=חמיני קרענק און מומים", דאָס איז פאַר אונדז קיין יידיש ני שט, דאָס איז, אין דער ערשטער ליניע, גראָבּ, און וויײיניקסטנס די אויפרופער דאַרפן האָבּן אַ סטיל,
נישט לאָזן אַרומלױכן פראַנק און פרל, אָפּהיטן װי אַ טײַער קינף אד"ג" איז פאַר אן אויפרוף צו קינדיש..
מיר קענען און װעלן אונטערשרײַבּן אַ נאַטירלעכן, אײראָפּעיִשן אוים: רוף, אַן איינפאַכן,,
אום צו פעדערן די אַנטװיקלונג פון דער יידישער שפּראַך װערט (דאָרט און דאָרט, אין דער און דער צייט) צוזאַמענגערופן אַ קאָנפערענץ,
עס וערן געשטעלט צו בּאַהאַנדלונג די פראָגן;
) װעגן אָרטאָגראַפיע
2) גראַמאַטיק
3) באַנוצן פרעמדע ווערטער
4 אַ װערטערבּוך
5) בּיבּל-איבערזעצונג
6) די פּרעסע
7) די ליטעראַטװױ
8) דראַמאַטורגיע און סצענע
9) די בּאַדײַטונג פון דער שפּראַך אַלס נאַציאָנאַלע אָדער פאָלקסטימ= לעכע שפּראַך און איר בּאַציָונג צו העבּרעיִש
0 די מאָראַלישע צװישן=פעלקערלעכע ליטערארישע אייגנטום-פאר* זיכערונג",
אויבּ איר בּאַשטײט אויף דער פאָרם, שרייבּט אײַך און אונדז אונטער.
דער ערשטער אָפּרוף אין דער פּרעסע
דער אויפרוף איז געווען פאָרױסדאַטירטן נאָך אין מערץ האָבּן זך בּאַװין אָפּרופן אין
דער פרעסע.
ברענגענדיק דעם צירקולאַר פון די אײנדופער מיט אײניקע קיצורים, שרײבט ,דע ף
פריינד" (נומ' 48, מעוץ 10) אין אַן אַרטיקל געחתמעט מיט 2 :
,אין דער הײַנטיקער נומער ,פּרײַנד" װעט דער לעזער געפינען אַ ידיעה פון אַמעריקע, אַז אַ גרופּע אָנגעזעענע שריפטשטעלער האַלטן אין אָרגאַניזירן אַ קאַנפערענץ, װוּ עס זאָלן בּאַהאַנדלט װערן לעבּנס-פראַגן פון דער יידיײ שַעו שפּראַך.
דער געדאַנק, דצָס אַזאַ קאָנפערענץ איז גייטיק, אין ניט נײַ. דוכט
6 די צוגרייטונגען
זיך, אַז ד"ר י, װאָרטסמאַן האָט שוין מיט עטלעכע יאָר צוריק גערעדט און געשריבּן װעגן דעם, נאָכדעם האָבּן נאָך אַנדערע דעם געדאַנק אויפגענומען און אָנגענומען, איצט, װי עס שײַנט, אין אַזױ גוט װי זיכער, אַז דער גי דאנק װעט בּרענגען צו פּראַקטישע רעזולטאַטן,
װאָרים ס'איז שוין די העכסטע צײַט, אַז אין דעם פּרט זאָל עפּעס געָ* טאָן װערן, די יידישע שפּראַך זאָל ניט זײַן אַ הפקר:וועלט. עס מון בּאַשאַפן ווערן אַן אױסגעהאַלטענע יידישע אָרטאָגראַפיע -- פעסטע כּללים פון אוֹיסף לײגן -- אַ יידישע גראַמאַטיק און דעסגלײַכן פּונקטן, װאָס זענען אומבּאַדינגט נײיטיק, כּדי די שטראַך גופא זאָל פאַר זיך בּאַקומען אַ קולטורעלן װערטן כּדי זי זאָל פון ד ער זײַט בּאַפּעסטיקט װערן, און מאַכן אַ סוף צו געוויסץ אָנפאַלן אויף איר,
די דערמאָנטע גרופע שריפטשטעלער זענען איצט מודיע אין צירקולארן וועגן זייער פּלאַן..
,.. װער װעט ניט מודה זײַן, אַז די װערטער, װאָס זענען געזאָגט אין צירקולאַר, זענען דורך אמת?
אָבּער נאָך פיל מער װי דאָס געזאָגטע בּין איך צופרידן דערמיט, װאָס ס'איז אין דעם צירקולאַר ניט געזאָגט געװאָרן
שוין דאָס איז גוט און קלאָר, װאָס אינעם גאַנצן פּראָגראָם פון דער געפּלאַנטער קאָנפערענץ אין ניטאָ קיין ק אַ מף=פונקט, כ'מיין; ס'ווערט ניט אָנגעגעבּן, אַז די קאָנצערענץ װעט נעמען איף זיך צו שטרײַטן קעגן העפ2 רעיִש, וי ס'איז די לעצטע יאָרן געוען -- מאָדע. אין אַזאַ קאַמף קומט זעלטן ווער ס'איז צו זײַן רעכט,.. יידיש דאַרף לחלוטין ניט געבּױט וערן אויפן חורבּן פון העבּרעיש, קאָן אױיף דעם חורבּן ניט אױיפגעבּױט ווערן יידיש קאָן אויפגעבּויט װערן פון זיך אַלײן, פון איר פּאָזיטיוװוער אַרבּעט פאַר זיך, און ניט פון איר נעגאַטיוער אַרבּעט בּנוגע העבּרעיש.
װײַטער בּין איך צופרידן פון דעם טאָן,. ניט קוקנדיק דערויף, װאָס דער צירקולאַר קומט פון אַמעריקע, איז ער אָכּער לחלוטין ניט אַמעריקאַניש, קיין סימן ניט פון רעקלאמע, קיין שאָרך פון פּױיקן מיט טרומייטן, דאָ+ בֹּאַ= װײַוט, אַז די דערמאַנטע גרופּע מענטשן מיינט עס ע רנסט מיט איר אויםס גאַבּע, איז ניט אויסן נאָר פליטערלעך אױף אַ װײַלע. דאָס בּאַװײַוט, אַז זי פּאַרשטײט די שוועריקייט פון דער אַרבּעט, װאָס זי נעמט אויף זיך. געװיס גלײיגט זי, אַז דאָס, װאָס זי וויל טון -- דאַרף געטאָן ווערן, אַז איר אר= בּעט ועט בּרענגען נוצן; זי ווייסט אָבּער אויך דערצו, אז אַ גרופּע מעגטשן האָט נאָך קײנמאָל לױט אַ בּאַשטימטן פּלאַן ניט געמאַכט קיין בּאַשטימטע קולטור פאַר אַ פאָלקן אַז דעם קולטור-וװוערט פון דעם אָדער יענעם איפטו, פון דער אָדער יענער ארבּעט האַבּן ערשט די קומענדיקע דורות צו שאַצן דערפאַר כאַפּן זײ ניט די פיש פאַרן נעץ; דערפאַר זאָגן זײי נים װאָס זײ וועלן שאַפן, נאָר װאָס זי ווילן טון.
שאָרגעשיכטפ |
און אין איצטיקער צײַט איז עס אַ זעלטענע ערשײַנונג, װאָס װירקט וי אַ קוויקונג אויף אונדזערע צעמאַטערטע נערוון. | און אַז מיר זעען אַ גרופּע שריפטשטעלער, װאָס נעמען זיך אָן ויכ? טיקעס צו טון, װערט:זאַכן אויפצוטון, און אָן יעדן שאָטן פון רעקלאַמע -- שטעלן מיר זיך מיט פאַרגעניגן אָפּ דערויף און האָפן אױף גוטע פּירות פון זייער מי,
אין דעם זעלפיקן נומער ,9 ר י יג ד* איז געבּראַכט אין דער כראָניק: ליטעראַרישע נייס אין ניוײאָרק האָט זיך געפּילדעט אַ גרופע בּאַװוּסטע יידישע שריפט? ישטעלער, װאָס װילן צונויפרופן אַ קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ (בּוקאָווינע) -פאַר דער יידישער שפּראַך.. |װוײַטער ווערן אויסגערעכנט די פּראַגן, װאָס דאַרפן אויף דער קאָנפעש דענץ באַהאַנדלט װערן, װי אױבּן זי גן, |
אין די ,;ליטעראַרישע מאָנאַטסשריפטן', , מערץ, געפינען מיהר אַזס גאָטיץ: אַלאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּֿראַך
אייניקע יידישע שריפטשטעלער האָבּן בּאַקומען אַן אײַנלאַדונג צו קחתמענען זייער נאָמען אונטער אַן אויפרוף װעגן א קאָנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך, די איניציאַטאָרן פון דעם אויפרוף זענען ד"ר נתן בּירנבּוים (אַחר), דוד פינסקי, יעקב גאָרדין, א. מ. יעװאַלענקאָ און ד'ר חײם זשיטלאָװסק די קאָנפערענץ זאָל פאָרקומען אין טשערנאָװיץ (בּוקאָװינע) אַרום אױגוסט -108, אויף דער טאַגעס-אָרדנונג פון דער קאָנפערענץ דאַרפּן בּאַהאַנדלט װערן די פאָלג. פראָגן 1) די יידישע אָרטאָגראַפּיען 2) די יידישע גראַמאַטיק; 3) פרעמדע און נײַע װערטער; 4) א ײידיש װערטערבּוך; 5) די יידישע יוגנט און די ידישע שפּראַך; 6) די ידישע פּרעסע און די ידישע שפּראַך; 7) די יידישע בינע און די ידישע אַקטיאָרן; 8) די אָנערקענונג פון דער ייידישער שפּראַך. |
דורכפירן די קאָנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך הײסט פאַרװירק: לעכן איינע פון די װיכטיקסטע און נאָענטסטע אױפגאַבּן, װעלכע שטײען ;פאַר דער יידישער ליטעראַטורװועלט,
8 די צוגרייטונגען
טעכנישע הכנות ט אָג בל אַ ט* לעמבערג, נומ' 156, אױגוסט 11: קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך אין טשערנאָוויץ
די קאָנטערענץ הײבּט זיך אָן זונטאָג ג' אלול (30 אױגוסט 1908) אוףי וועט דויערן 5 טאָג,
א
שבּת אויף דער נאַכט (9 אַ זײגער), דעם טאָג פאַר דעם אָנהײבּ פון דער קאַנפערענץ, אַן אָװנט לכּבוד פון אַלע דעלעגאַטן, אַלע דעלעגאַטן זענעך געבּעטן צו קומען דערצו.
4
די קאָנפערענץ װעט פאָרקומען אין דעם נײַעם זאַל פון דעם בּית? ישראל (נאַציאָנאַלהױז), װאָס װערט אין דעם טאָג אויך ערעפנט,
8
ס'האָבּן דערװײַל שוין מער װי 40 בּאַװוּסטע שרײַבּער צוגעואָנט צר קומען צו דער קאַנפערענץ, חוץ אַ סך ליבּהאָבּער פון דעם לשון און פון דער ליטעראַטור, מיר דערמאַנען נאָר אַ פּאָר נעמען: י. ל. פּרץ, מאָריס ראָזענפֿעלד, מ, ספּעקטאָר, י. דיגעזאָן, שלום עליכם, נאָמבּערג, שלום אֵש, אַ. ריזען. עליאַשעװ (בּעל-מחשבות), װײַטער, ניגער, ד"ר נ, בּירנבּוים א"אַ,
ִ*
ס'האָט זיך געבילדעט אַ קאָמיטע, כּדי צו פאַרזאָרגן די דעלעגאַטן. װאָס קענען זיך אין טשערנאָװיץ נישט אויס, מיט בּיליקע װוֹינונג, זי געבּןך אויך אַן עצה ועגן אַלע די דאָזיקע ענינים, יעדער װאָס בּאַדאַרף עפעס פון דעם קאָמיטע, זאָל אינגיכן שרײַבּן איף אונדזער אַדרעס, װעט מען, אוב ס'וועט נאָר מעגלעך זיין, טון,
אין ,ט שָ גב ל אַט* נומ' 158, אױגוסט 18, געפינען מירה אונטערן זעלבּיקן טיטל.
פאָלגנדיקע נאָטיץ:
דאָס קאָמיטעט גיט צו וויסן, כּדי קיין טעות זאָל ניט פאָרקומען, אד אַ מיטגליד פון דער קאַנפערענץ קען נאָר דער זײַן, װאָס איז אײַנשטימיק מיט דער טענדענץ פון דער קאַנפערענץ, װאָס איז אַ פרײַנד פון דעם יידישן לשון, גאַסט קען יעדער זיין
1
יעדעס מיטגליך פון דער קאָנפערענץ בּאַקומט פון אונדזער בּיוראֵ
טעכנישע הכנות 9
אַ לעגיטימאַציע, די לעגיטימאַציעס וװערן אָבּער נישט פאַרטיילט פאַר אָנהײבּ פון דער קאַנפערענץ און נאָר צו די מיטגלידער, װאָס האָבּן בּאַצאָלט דאָס געלט פאַר די הוצאות פון דער קאַנפערענץ (5 קראָנען, 2 רובֹּל),
גט
וער עס װיל קומען פאַר אַ גאַסט צו דער קאָנפערענץ, מוז דאָס מודי זײַן דעם קאָטיטעט בּיז העכסטנס 24 אױגוסט פ. ד. י.
*
..מיר בּעטן אויך אַלע, צו וועלכע מיר האָכּן געשריבּן און אַן ענטפער געגעטן, אונדז תּיכֹּף נאָך די װאָך צו ענטפערן, װײַל מיר הײיבּן שוין אָן אָפַּש צושליסן די ליסטן,
8
.בשעת דער קאָנפערענץ װעלן אין דעם גרויסן שטאָט:טעאַטער גפ שפּילט ווערן אַ פּאָר מאָדערנע יידישע שטיקן פון גוטע אַקטיאָון און דיל=
טאַנטן האָט זיך אַ טרופּע צונויפגעקליבּן, כּדי דעם גרויסן פּובּליקום אמתדיקצ יידישע קונסט צו װײַזן,
::
.אונדזער אדרעס איז אַזֹי וי תּמיך; -(80806128) 6026/866112 ,/80/8024/0210/08 1418640/
{ט אָג בל אַ ט* נומי 161, אױגוכט 21: קאַנפעוהענץ פֿאַר דער יידישער שפּראַך
פון טשערנאָװיץ שרײַבּט מען צו ,אונדזער לעבּן": דער היגער קולטוס? האָט צו וויסן געטאָן, אַז ער װיל דער קאַנפערענץ אפיציעל אָפּגעבּן אַ בּרוך הבּא,. דער פרעזעס פון דעם טשערנאָװיצער קהל (ד'ר שטרױיכער) און איך אַלע וויכטיקע פּערזאָנען פון דער שטאָט האָבּן אַרױסגעזאָגט, אַז זי טרייען זיך נאָך זייער װאָס אַזאַ מין קאַנפערענץ, װאָס קאָן דעם יידישן לעבּן אַ נײַ פּנים געבּן (0), װערט דאָ אָפּגעהאַלטן,
מען קאָן אויך כּמעט זיכער דערװאַרטן, אַז די פאָרשטײיער פון דער שטאָט װעלן זיך סטאַרען דער קאָנפערענץ אַלצדינג בּאַקװעם צו מאַכן און זי אָפּגעבֿן אַן אָפיציעלע בּאַגריסונג,
אַזױ װי יעקב אַדלער, דער בּאַרימטער יידישער אַקטיאָר און דירעקטאָר פון דעם גראַנדײטעאַטער אין ניײיאָרק, אין יעצט אין עסטרײַך, האָפֿן מיר, אַז ער װעט זיכער קומען צו דער קאָנפערענץ און אױיך אינאיינוועגס זיך בּאַ=
10 די צוגרייטונגצן
טײליקן מיט זײַן שפּילן אין די טעאַטערשטיק, װאָס װעלן דאָ בּשעת דער קאַנטערענץ אין דעם גרויסן נײַעם שטאָט:טעאַטער פּאָרגעשטעלט װערן.
אין דער גאַנצער אײַט, װאָס די קאָנפ(נרענץ װעס דאָ דויערן, װעלן זײַן יעדן אױיפדערנאַכט פאַרשיידענע זאַכן, שבת אױפּדערנאַכט גיט דאָס קאָמיטעט, װאָס האָט צוגעגרייט די קאָנפּערענץ, אַ בּאַנריסונג;אַװגט לכּבוך די דעלעגאטן, דערבּײַ ועלן זײַן די פאָרשטײיער פונעם קאָמיטע, פון קהל און פון דער שטאָט און אויך די פארשטייער פון אַלע היגע יידישע הברות.
זונטאָג װעט מען אַרױספֿאָרן קיין סאַדאַגורע..
מאָנטאָג גיט דער אַקאַדעמישער פאַראיין ,יידישע קולטור" פון װוין, װאָס אַלע זײַנע מיטגלידער קומען צו דער קאָנפערענץ אין טשערנאָװויץ און װאָס האָט אויך איבּערגענומען אויף זיך אַכטונג צו געבּן אויף די אַרדנונג פון דער קאָנפערענץ, אַ באַנקעט לכּבוד די דעלעגירטע פון דער ערשטער יירישער שפּראַך-קאַנפערענץ.
דינסטאָג וװועט זײַן אַ גרויסער ליטעראַרישצר אַװנט, װוּ די בּעסטע יידישע ליטעראָטן ועלן פאָרלילענען זייערע זאַכן. דער אָװנט זאָל זי {; גרול סע דעמאַנסטרמגציש פאַר דער יידישער ליטעראטו,
מיטװאָך און דאָנערשטאָג און אפשר אויך פּרײַטאָג װעלן זײַן די פאָר. שטעלוננען אין דעם היגן שטאָט:טעאַטער.
בּשעת די ערשטע פּער טעג װעט דאָס קאמיטע אויך טראַכטן די דעלע= גאטן אַלצדינג צן װײַזן, װאָס ס'קען זי אינטערעסירן אין אונדוער שטאָט,,
,, פון דעם 22טן אױגוסט אָן װעלן תּמיד אין דעם װאַרטעואַל 2טער קלאַס פון דעם חיגן װאָקואַל זײַן צוויי מיטגלידער פון דעם קאָמיטע, װאָס װעלן די דעלעגאַטן און געסט, װאָס קומען צו דער קאַנפערענץ, אָפּװאַרטן און זי אַן עצה געבּן מכּה װוינוגג, פאָרן און נאָך אַוױנע זאַכן, די גאַנצע צײַט װעט מען אויך קענען פרעגן און זיך פון אַלץ דערװיסן בײַ די הערן לייב שטיינמעץ (טעמפּלגאַסע 8) און יוסף ווייס מאַן (ליליעגט גאַסע 9),
דער אַקאַד! פאראיין ,יידישע קולטור" װעט פאַר אַלע גרעסערע ליטע= ראַטן די ערשטע צײַט איין מיטגליך בּאַשטימען, װאָס זאָל זיי, אויבּ זיי ווילן, אין דער שטאָט אַרומפירן און דאַ אַלץ װײָון.
כּמעט אַלע יידישע צײַטונגען שיקן דעלעגאטן צו דער קאָנפּערענץ; אוֹיך אַ סך דײַטשע און פּױלישע װעלן שיקן זייערע קאָרעספּאָגדענטן,
קאַנפֿערענץ פֿאר דער יורישער שפראר טשערגאָװיץ, תרס'ח.
א
; לעגיטימאציע / 6 יי יכ 2 -20:25
, 6 וואם איז פֿארצײכענם פֿאר א מיטגל'ד פֿון דער קאָנפֿערענץ. אייגענע חתימה ונ מיטנלו. סעקרעמער : 3 0 2 /// 6 , 2 ץ 4 0700 149 2
;מיטנליף + יט קען איטליכער -זין, ואס 8 א יפֿײײַנר מֿונ'ם יודישען לש און װאם איז אינשטימיג . מיש דער טענדעניץ פֿון דער קאָנפֿערעגץ.
: 46 21 . 4 שט 2
קאָנפֿערענץ פֿאר דער יודישער. שפראך = =-טשערנאָוויץ, תרס'ח
8 יי 5
: 4 יב יע
בילעט
צוּ דער קאַנפֿערענץ
יי
יו יוסף ווייסטאנ}
אש3:0-80619 לנוסי, : א ו 0 שא סעקרעטער.
די אסיפֿה וועיק" אננעהאלטען אפ סיך 5 פונ'ם 8
אי
פֿאר 2 /: 02, / 85 /ה/ טס עי שאט 2
יי
12 די צוגרייטונגען
אין ,ר אַז סווע ט' נומי 22 בּאַשרײבּט בּ ר זל ({ש. אײזנשטאַט} די הכנות צף
דער טשערנאָװיצער קאָנפערענץ, דער גריוו אין דאַטירט : טשערנאָװיץ, אױגוסט 23:
,., קומענדיק אַהערצו צו פאָרן דעם 21טן אױגוסט, האָבּ איך שוין גע: טראָפֿן די צוגרייט:אַרבּעטן אין פולן גאַנג, עס אַרבּעטן די יונגע אָנהענגער פון װוינער אַקאַדעמישן פאַראיין גיידישע קולטור', בּײַ דער מיטהילף פון בּיידע יידישע קאָרפּאָראַציעס פון אָרטיקן אוניװערסיטעט ,חשמנאָי' און אמונה", און דעלעגירטע פון ,פּועלי ציון". אַלע דערמאָנטע פאַראיינען האָבּן אױסגעבּילדעט פון צװישן זיך אַן אָרגאַניזיר-קאָמיטעט, װאָס אַרבּעט אונטעף דער אָנפירונג פון ד"ר בּירנבּוים (מתת אחר), װאָס האָט זיך בּאַזעצט אין טשערנאָװויץ און איז דער הויפּט:איניציאַטאָר פון דער קאַנפערענץ,
פון רוסלאַנד און אַמעריקע איז נאָך קיינער נישטאָ. בּריוו באַקומען זיך צענדליקער, און מען דערװאַרט יעדן טאָג דעם אָנקום פון די ערשטע געסט, דאָס רוב װעט װײַזט אס זײַן יונגװאַרג; פון די אַלטע האָבּן זיך כּמעט אַלע אָפּגעזאָגט צו קומען צוליב ריין צופעליקע אומשטאַנדן און האָבּן אויסגעדריקט שריפטלעך זײיער פולשטענדיקע סאַלידאַריטעט אוֹן סימפּאַטיע מיט דער קאַנפערענץ,
דאָס בּיוראָ איז אָפן טעגלעך, אַרבּעט איו דאָ אַ סך: עס גײט אַ רע: גיסטראַציע און צוגרייטונג פון די לעגיטימאַציע:בילעטן. איבּערן אַרײַנגאַנג אין גרויסן בּנין פון דער ,איזראַעליטישע פאָלקסשולע" אויף ראָג אוניװוערסיטעט: גאַס און הײנע:גאַס שײַנט אַרױס מיט גרויסע ידישע אותיות א פּלאַקאַט; ,בּיוראָ פון דער קאָנערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך. װעגן דער פאָר: שטייענדיקער קאָנפערענץ און אירע צילן ווייסן אין שטאָט אַלע, און אין דער פּעריאָדישער פּרעסע איז װעגן איר אַ סך גערעדט געװאָרן. דאָס רוב באַציט מען זיך צו איר מיט סימפּאַטיע, און מען װאַרט אויפן קומען פון די יידישע שרײַבּער מיט אומגעדולד,,,
,., דעם ערשטן אָװנט, װאָס איך בּין געקומען קיין טשערנאָװיץ, האָבּ איך בּאַזוכט דעם ד'ר בּירנבּוים., גערעדט האָט ער מיט מיר אױף דײַטש און האָט זיך גלײַך אַנטשולדיקט, װאָס ער רעדט נישט אױף יידיש, װאָס אִיז אים טײַער, מחמת ווֹינענדיק לאַנג אין עסטרײך האָט ער נישט געקענט פאראייגענען זיך די לעבּעדיקע יידישע שפּראַך אויף אַזױ פיל, בּכדי צו קע= נען זיך פּרײַ אויסדריקן,
-- צי קען מען לוט אײַער מיינונג, דאָקטאָר, אַ סך דערװאַרטן פון דער פאָרשטייענדיקער קאַנפערענץ? -- איז געווען מײַן ערשטע פראַגע.
בּירנבּוים האָט זיך פאַרקלערט, וועלנדיק אַפּנים זײַן פאָרזיכטיק אין זײַן אורטייל, און האָט געזאָגט:
-- אָט דאָס טאַקע הענגט אָפּ פון צוזאַמענשטעל פון די אָנטײלנעמער, פון זייער קאָמפּעטענטקײט און ווירקונג אין דער יידישער סביבה. די לאַגע
טעכנישע הכנות 15
איז דערווייל אומבּאַשטימט, און דאָס איז זייער פּײַנלעך. די שטימונג אין בײַ אונדז אַלעמען אַן אָנגעשטרענגטע. מיר האָבּן געטאָן און מיךר טוען אַלץ װאָס מיר קענען, און איצט װעלן מיר זען, מיט װאָס דאָס װעט זיך ענדיקן, -- עטלעכעץ פּונקטן פון סדר:היום, האָבּ איך צוגעגעבּן, זײַנען שוין בַּלל ספק צײַטיקע פראַגעס, װאָס בּאַשיידן זיי איז אי נייטיק אי מעגלעך, -- איך מיין אויך דאָס זעלבּע, בּאַזונדערס ועגן אײַנשטעלן אַן אײג? הייטלעכע אָרטאָגראַפיע, גראַמאַטיק, אַרױסגעבּן אַ װערטערבּוך און פאַרבּעסערן די עקאָנאָמישע לאַגע פון די שרײַבּער, -- אונדזער ציל, האָט צוגעגעבּן נאָך אַ געוויסער פּויזע ד"ר בּירנבּוים, איז אַ ריין קולטורעלער, מיר װילן דערהייבּן אונדזער גערעדטע שפּואַך צו דער מדרגה פון אַ קולטור-שפּראַך, וי יעדע קולטורעלע טעטיקײיט, אַזױ דאַרף אויך די פּאַרשטײענדיקע דורכגעפירט ווערן אויפן װעג פון בּהדרגף? דיקער אַרבּעט צװישן די ברײטע פאָלקסשיכטן. אונדזערע בּלויזע בּאַשלוסן פאַרפליכטן פאַרשטייט זיך קיינעם נישט, -- און װאָס פאַר אַ מיינונג האָט איר װעגן אונדזערע קעגנערן -- אונדזערע קעגנער! האָט געענטפערט ה' ב': פון שטאַנדפּונקט פון קולטור:טעטיקייט קען מען דוכט מיר נישט זײַן קיין קעגנער פון אונדזער אַרבּעט, אייניקע ציוניסטן בּאַציען זיך פײַנדלעך צו אונדוער טעטיקייט דער= פֿאַר, װייל בּײַ זי איז די פראַגע פון דער שפּראַך פאַרבּונדן מיט זייער פֹּאֵ5 ליטישער פּראָגראַם און װעלט:בּאַנעם -- און מיר פאַרשטײען זיי אויסגעצייכנט, אָבּער זי זענען אונדזערע איינציקע קעגנער צװישן בּאַװוּסטזיניקן טייל פון לידנטום,,, אונדזער שמועס ווערט איבערגעריסן. די יונגע טוער פון ייידישע קול= טור" קומען איינער נאָכן אַנדערן צום דאָקטאָר נאָך אינסטרוקציעס און ברצג? -גען מיט זיך אלץ נײַע און נײַע בּויוו פון פאַרשײדענע לענדער, | איך בּרענג אַ גאַנצע ריי קליינע נײַס, מען ריכט זיך, אַז מאָרגן זאָלן קומען צו פאָרן אֵשׁ און פּרץ, װאָס (װעלן פאַרבּרענגען די װאָך אין אומגעגנט פון טשערנאָװיץ. אֵשׁ רעכנט אַרויסצוטרעטן מיט אַ רעפעראַט װעגן ,איבּערזעצן דעם תניך"; מען זאָגט, אַז ער האָט שוין אַלײן גאַנץ געלונגען איבּערגעזעצט ,רות" פון לאָנדאָן האָט זיך באַקומען אַ ידיעה, אַז ד"ר ח. זשיטלאָװסקי איז אַנגעקומען פון אַמעריקע און פאָרט אויף דער קאָנפערענץ. אַלע פרייען זיך דאָ מיט זײַן קומען, מחמת ער אין איינער פון די איניציאַטאָין פון דעם ענין און אַ פּערזענלעכקײַט מיט אַ השפּעה אױפן אַמעריקאַנער און רוסישן יידנטום, די טעג קומט אויך צו פאָרן מאָריס ראָזענפעלד; ער װעט נאָך דער
14 די צוגרײטונגען
קאָנפערענץ נאָך בּלײַבּן אַ געוויסע צײַט אין אײראָפּע, אין לעמבּערג אָרדע* נען אײַן די ,פּועלי ציון" לכּבוד אים אַ בֹּאַל און אַ ליטעראַרישן אָװונט,
פון ווילנע און װאַרשע װעלן אָנקומען די טעג די יונגע שרײַבּער, מען דערװאַרט אַנ--סקין, ניגערן, װײַטערן, פּרילוצקין און אַ סך אַנדערע. עס קומען אויך אייניקע יידישע אַרטיסטן, כּדי אָנטײלצונעמען אין די בּאַראַטונ? נען און אין די פּאָרשטעלונגען, װאָס װעלן געגעבּן װערן אין אָרטיקן טעאַי טער לכּבוד דער קאָנפערענץ.
די טעג גייט אַװױס דער ערשטער נומער פון ,דאָס יודישע װאָכעג= בּלאַט", װאָס װעט אַרױסגעגעבּן װערן אין טשערנאָװיץ דורך נתן בּירנבּױמען און װעט זײַן געװידמעט דעם יידישן לעבּן, ליטעראַטור און קונסט,
,סאָציאַָלידע מאָקר אַט", קראָקע, נומ' 33, אױגוסט 28:
דאָס פּראָגראַם פון דער ערשטער קאָנפערענץ פאַר דער ידישער שפּראַך. טשערנאָװויץ 1908,
; דאָס ערעפנען פון דער קאָנפערענץ.
די קאָנפ' װערט געעפנט זונטיק דעם 30 אױגוסט 1908, 10 אַ זײגער אינדערפרי אין דעם גרויסן זאַל פונעם ,ײדישן הויזי
געשעפּטטאָרדנונג,
זוז. װאַל פון קאַנפּערענץ:פאָרשטײער.
צן, טאַגעסאָרדנונג,
) װעגן דער שפּראַך (אָרטאָגראַפיע, גראַמאַטיק, פרעמדע און נײַע ווערטער, װערטערבוך אאַז"וו). רעפערענטן: אַברהם רייזען (קראַקױ), שלמה אײַזענשטאַדט (בּערן), ד"ר נ, סאָטעק (בּראַיִלאַ), א. פּאַלובּאַ {סיעדלעץ)
) די ליטעראַטור און די ליטעראַטן, רעפּערענטן: י, ל, פּרץ (װאַרשע), גח פרילוצקי (װאַרשע), אַברהם רייזען (קראָקע).
3) פאַרטײַטשן פון תּנ'ך, רעפערענט: שלום אַש (קאָצמערץ)י
4 די בינע און די אַקטיאָרן, רעפערענטן: י, ל, פּרץ, נח פרילוצקי, מאיר גייער,
5) די פּרעסע,. רעפערענט: מ. ספּעקטאָר.
6) דער יונגער דור. רעפ': ד"ר נתן בּירנבּױם,
) די אַנערקענונג פון יידיש. רעפּעױענטן; ליבּל טױבּש (טשערנאָװיץ), מ, מיעזעס (פּשעמישל),
אַנמערקונג: שבּת 29 אױגוסט, זייגער 4 נאָכמיטאָג װעלן זיך די אײַנרופער פון דער קאַנפערענץ און די רעכגערענטן צוניפקלױבּן און אַרומ* שמועסן וועגן דעם סדר פון די װיכּוחים פון דער קאָנפּערענץי
1 ס'מיינט: קאָזמער (481111092), --- רעד' ייוואָי
די פרעסע צו דער עפענונג 35
(מיטגליד פון דער קאָנפערענץ קאָן נאָר דער זײַן, װאָס איז אלינשטי מיק מיט דער טענדענץ פון דער קאָנפערענץ, װאָס איז אַ פרײַנד פונעם ייך' לשון און איז מינדעסטענס 21 יאָר אַלט. גאסט קען איטלעכער זײַן, מיטגלי= דער און געסט צאָלן 5 קראָנען פאַר די הוצאות פון דער קאָנפ.),
די פּרעסע צו דער עפענונג
אין ,מאָרגען.זשורנאַל", נירײיאָרק, אױגוסט 4, געפינט זיך אַזאַ מין רעדאַקציאָנצלעף אַרטיקל אונטערן טיטל: ,די ש פּר אך. קאָגפצרצנץ: דער נאָמען פון ,מענדעלע מוכר ספרים", װאָס אין אונטערגעצײיכנטט אונטער דעם דאַקומענט ועגן די קאַנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך װאָס מיר האָבּן געסטערן אָפּגעדרוקט, איז גענוג, אַז מען זאָל די פראַנע בּאַהאָנךף לען ערנסט, דער עלטסטער פון אונדזערע בּארימטע שרײַבּער אין נאָך הײַנט דער בּעסטער פון אַלע, קינער פון די נײַע און די נײַעסטע און גאָר די לעצטע קומט נישט צו אים אַלס קינסטלער, קיינער האָט נישט געשריבּן אַוי גוט, און קיינעמס שריפטן װעלן אַזױ לאַנג ניט לעבּן, זײַן בּאַטײליקונג איך די אורזאַכע, פאר װאָס מיר גיבּן ניט אונדזער מיינונג װעגן די פאַרזאַמלוֹנג װאָס װעט פאָרקומען צום ענדע פון הײַנטיקן מאָנאַט אין טשערנאָװיץ, בּוֹקאָש ווינע, אין אַזאַ טאָן װי מיר װאָלטן געגעבּן, װען יענער גרויסער נאָמען װאָלט זיך ניט געפונען צוישן די װאָס האָבּן דעם אויפרוף אונטערגעשריבּן+ צוויי דריטל פון די שרײַבּער וועלכע האָבּן די קאָנפערענץ אײַנבּאַרופן זענען אייראַפּעער, און דער דריטער דריטל, אונדזערע אמעריקאַנער, געהערן מייסטנס אויך צו דעם טײל, װאָס קוקט אויף אַלעם מיט ,גרינע" אָדער אײיראָפּעלשע אויגן, עס פאַרשטײט זיך, אַז דיזע לײַטע ;האָבּן דעם לעזעף אין דר'ערד" (מיר האָפן, אַז די קאַנפערענץ װעט ניט פּסלען דיזן קרעפטיקן אויסדרוק), כאָטש עס איז לײדער אמת -- פאַר גאָט זאָל עס קומען -- אַז די לעזער האָבּן פיל צו טון מיט די עקאַנאַמישע לאַגע פון די שרייבּער און פון די אַקטיאָרן און האָבּן אויך אַ שטיקל דעה איבּער די ידישע יגגט? וועגן וועלכע די קאַנפערענץ וויל קומען צו אַ בּאַשטימטן בּאַשלוס, / די ליטעראָרישע אָנגעלעגנהייטן זענען דערפּאַר די איינציקע, אין װעלכע מיר ווילן זיך ניט מישן, אַנערקענענדיק די אױטאָריטעט פון די װאָס האָבּן אײַנבּאַרופן די פאַרזאַמלונג, אָבּער בּיונעס פארשטייען מיר דאָ אין אַמעריקע פיל בּעסער װי אין די אַלטע װעלט, און מיר האָכּן נאָך די מעלה, אַז מיר ווייסן װאָס עס טוט זיך דאָרטן פיל בּעסער וי מען וייס דאָרטן װאָס עס טוט זיך דאָ. מיר גיבֿן אונדזער מיינונג אַלס עקספּערטן, אַז די בּײַטרעגע װאָס מען פאָדערט פון די װאָס ווילן זיך בּאַטײיליגן אין קאָנפערענץ זענעךן
:16 די צוגרייטונגען
צו קליין, און אַז דיזעס אַליין פאַרזיכערט, אַז די גאַנצע אונטערנעמונג װעט זײַן א דורכפאַל, פינף קראָנען, צוויי רובּל אָדער איין דאָלער פּער מאַן איז אַזױ לעכערלעך קליין, אַז די אומפעיקייט פון די פאַרזאַמלונג צו פאַרהאַנד; לען וועגן די עקאָנאָמישע לאַגע אַפילו פון די גרעסטע קבּצנים אױף דער וועלט מוז זײַן קלאָר פאַר אַלעמען, און דאָס װאָס מען קען אָפּלערנען פון די אויסרעכענונג פון די פאַרשײידענע מטבּעות, אַז יעדער װעט מוון צאָלן מיט דאָס געלט פון די מדינה פון וועלכע ער קומט, איז אויך קײן גוטער סימן גיט, דאָס צווינגט אונדז ליידער זיך אָפּצזאָגן פון צו שיקן אַ פאַרטרעטער אויף יענער קאַנפערענץ. מיר האָבּן מורא, אַז מען װעט בּײַ אים צונעמען די אײַנטריטס:געלט פּאַרן אַרײַנגײן, אָבּער מען װצט אים ניט אַרױסלאָזן בּיז ער װעט דעקן דעם גאַנצן דעפיציט, בּאַזאָנדערט וען מען װעט אויסגעפיגען זײַן אייגענע עקאַנאָמישע לאַגע -- גערעכנט אויף קראָנען,
אָ. טאַנענגױם, ,נײע בּיכער און צײטשריפטן", ,מאָרגען-זשורנאַל/, ג"י, אױגוסט 10:
אין דעם ,מאָרגען:זשורנאַל" פון דעם 2טן אױגוסט איז געווען געדרוקט אַן אויפרוף פון דער קאָמיטע צו פאַראַנשטאַלטן אַ ,קאַנפערענץ פאַר די יידי, ושע שפּואַך" אין טשערנאװויץ. עס איז אויסגעשטעלט א זײער לאַנגעס און א זייער רײַכעס פּראָגראַם, אָבּער פון אָנשרײַבּן אַ פּראַנראַם בּיז אויסצופירן אַזאַ פּראָגראַם איז נאָך אַ זײער װײַטער װעג. עס איז לײַכט צו זאָגן; ,אי. בּערזעצן תּנ"ך אויף ידיש', איך גלײבּ אָבּער קױם, אַז דאָס װעט אַמאָל ריכטיק אויסגעפירט װערן. אויסער דעם איז עס אויך גאָר גיט נייטיק, מיר האָבּן גאַנץ גוטע דײַטשע איבערזעצוננען, װי צום בּײַשפּיל פירסטס איבּערזץ: צונג, וועלכע איז געשריבּן אין אַזאַ לײַכטעט דייטש, אַז מען דאַרף גאָר קיי. נע יידישע איב {רזעצונג,
פּונקט 11 פון דעם פּראָגראַם לױטעט: ,די אַנערקענונג פון דער ידי שער שפּראַך'. דיזער פּונקט איז גאַנץ אומפאַרשטענדלעך און איבּעריק. װאָס (הייסט אַנערקענונג? װער זאָל זי אַנערקענען? װער קען עס צוינגען פראַנק= רײַך, ענגלאַנד און דאָס ,חייליקע" רוסלאַנד, זיי זאָלן אנערקענען די יידישע שפּראַך! װער װעט עס צװויננען אַ רוסישן גענעראַלגובערנאַטאָר, ער זאָל אויפנעמען אַ בּיטשריפט, א ,פּראָשעניע", אויף יידיש!
פּונקט 9 און 10 לױטן: ,די עקאָנאָמישע לאַגע פון יידישע שרײַבּער און אַקטיאָרן". אויך דאַריבּער קען מען אויף אַ קאֵיפערענץ אין טשערנאָװיץ וי ניק אויפטון,
עס איז מער אַלס זיכער, אַז פון אַמעריקע װעט קײנער ניט פאָרן אויף דיזע קאָנפערענץ, איך ווינטש איר דעם בּעסטן ערפאָלג, איך גלײבּ עס
די פרעסצע צו דשַי צפענונג 17
האָבּער ניט, די צײַט וועט געוויס בּרענגען פילע ענדערונגען אין די אָנגעלעגנהייטן -פון דער יידישער שפּראַכע, די קאָנפערענץ װעס אָבּֿער נאָר נישט אױפּטון.
,שש 6עס 286 מ2תס16י1 סמ 4" װאָכנבּלאָט), ניוײיאָרק, אײגוסט 14:
אַ קאָנפּערענץ װעגן דער יידישער שפּראַך װעט אָפּגעהאַלטן װערן אין יעסטרניך אין אַ צוויי װאָכן אָרום, און מען ריכט זיך, אַז אַ היפשע צאֶל יידישע שרײַבער װעט קומען דיסקוטירן די גענוג שוערע ענינים װאָס די -פּראָגראַם דערמאָנט, צועלף ,פּראָבּלעמען" װעלן דיסקוטירט װערן, און היות דעדער שרייבער האָט מיינונגען וועגן די ענינים װאָס ער װעס געמינען פאַר גיײיטיק אויפצוקלערן, איז אַ סברא, אַז די פיר טעג, װאָס זעגען בּאַשטימט גצ" װואָרן פאַר דעם צװעק, װעלן מסתמא ניט קלעקן. מען ריכט זיך אױף זײיער ווייניק װמעריקאַנער יידישע שרליבער, און עס איז זיכער, אַז אוב זיי װעלן גיט אויסדריקן זייער קוק, אָדער אָן זייער אָנטײל אין די פאַרהאַנדלונגען, וועלן זי רעזולטאַטן פון דער קאַנפערענץ האָבּן אַ שװאַכע ממשות. דער ר= -סישער נוטה פֿון דער יידישער שפּראַך אין איצט אין אַן ערגסטער סכּנה מצךף דעם אַמעריקאַנער גוסח,
עייַדישצס טאַגעבּלאַטט*, ניי, אױגוסט 21, לײטאַרטיקל אונטערן קעפּל: { גד צוקונפט פון אונדזער מאַמע.לשון:
אין אַ שטעט אין גאַליציען װעט ענדע דיון מאָנאַט זײַן א קאָנפערענץ וועגן דער יידישער שפּראך, די שפּראך אויף ועלכע מיר רעדן און אין וועלכן {!} דיזע וערטער װערן געשריבן. עס איז כּדאַי זיך אָפּצעושטעלן אויף דער פראַגע: ואס זענען די אורואכן, װאָס האָבּן אַרױסגערופן דיזן קאָנפֿ= דענץן און װאָס פאַר א נוצן קען אַזאַ קאנפערענץ בּרענגען!
די אורזאכן, װאָט האבן אַרױסגערופן דיזן קטנפערענץ, זענען געװיס בעהעלע- מיר קענען אייגיקע פון די הױפּטאַגיטאַטאָרס פון דעם קאָנפערענץ און מיר ווייסן, אַז זיי האלטן די יידישע שפּראַך פאַר שא װיכטיקן טייל פון אונדזער גייסטיקן פּאַרמעגן, זיי פילן, אַז עס איז פאַראַן א גרויסער צזאַמעג= בוד צװישן דער יידישער שפּראַך און אַלע יידישע געפילן,
און זעענדיק די געפטר אַז יידיש זאָל מיט דער צײַט פאַרגעסן װערן, חל די יידן װעלן אָנפֿאַננען צו רעדן די שפּואַכן פון די לענדער װן זי װווינען, האָט זיך אין די קרייזן פון דער יידישאַציאָנאַלער אינטעליגענץ אָב געפֿאַננען א שטרעבונג פון זוכן מיטלען וי אַזױ אָנצוהאַלטן לענגער דעם לעבן פון אונדזער יידיש און װי הָי צו בּאַמעסטיקן די צוקונפט פון דער יידישער ליטעראַטור, די קאַנפערענץ אין טשערנאַװיץ איז דער רעזולטאַט פון די געדאַנקען וועלכע מיר האָבּן דאָ נאָר װאָס אַרױסגעגעבּן.
6(
18 די צוגרײטונגען
מיר דארפן אונדזערע לעזער ניט דערצילן, אַז מיר זענען מטכים מיטן גאַנצן האַרצן אין די גרויסע װיכטיקײט, װאָס די יידישע שפּראַך האָט פאָרן יידנטום, מיר האָבּן ניט אײינמאָל געזאָגט, אַז די װאָס דערװײַטערן פון זייער הויז אַ יידיש װאָרט דערװײַטערן זיי דערמיט זייערע קינדער פון דעם יידישן פאָלק, אָבּער מיט אונדזער גאַנצער סימפּאַטיע מיט די רופער פון קאָנפערענץ און צו זייער אידעאַל קענען מיר ניט גליבּן, אַז זייער ארבעט װועט האָבּן אַן ערפאָלג,
עס איז אַ גרויסער טעות צו מיינען, אַז װען יידיש װעט האָבּן א גראַ= מאַטיק, װעט מען אײַנפירן שולן אויף יידיש און מען װעט אונטערריכטן קיג.ש. דער אין דיזער שפּראַך,. די יידישע קינדער װאָס לערנען אין אַמעריקאַנישע, דײַטשע אָדער אנדערע סקולס הערן אויף צו רעדן ײדיש ניט װײַל דיזע שפּראַך האָט קיין גראַמאַטיק, נאָר װײַל זײי װילן {ניטן װויסן פון אַ שפּראַך וועלכע איז אַנדערש װי די אין װעלכע די איבעריקע בירגער פון לאֲגך רעדן.
אין דער צײַט ווען אין רוסלאַנד זענען געװאַקסן פּאַרטײען און טעאָריען וי שוועמלעך, האָגּן מאַנכע יידישע אָרגאַניזאַציאָנען געחלומט, אַז אין טשעף= טאַ װעלן יידן אײַנפירן אייגענע סקולס, אין װעלכע זשאַרגאָן װעט זײַן די הױפּט:שפּראַך, זיי האָבּן אָבּער פאַרגעסן, אַז די יידן װעלן בּעסער שיקן זייערע קינדער אין שולן װוּ מען לערנט די לאַנדסשפּראַך, איידער אין אועלכץ װוּ דער הױיפּט:לימוד איז זשאַרגאָן.
אַלזאָ פאַר די װאָס ווילן רעדן און לעזן יידיש איז אַלץ איינס, צי עס װעט זײַן אַ זשאַרגאָנישע גראַמאַטיק אָדער ניט, און פאַר די װאָס רעדן און לעזן יידיש איז אַ גראַמאַטיק ניט נייטיק. מיר רעדן אַלע און מיר שרײַבּן גראַמאַטיש אָן גרעמערס און אָן װערטערבּיכער,
און בּכלל לעבּט און שטאַרבּט אַ לשון ניט צוליבּ רעואָלושאַנט פוך קאָנפערענצן, נאָר פון אומשטענדן, יידן װעלן רעדן אַזױ לאַנג יידיש הי לאַנג די אומשטענדן װעלן דערצו זײַן גינסטיק, און װעלן עס נאַכהער אוֹיפ" הערן, אַזױ וי זיי האָבּן אַמאָל אויפגעהערט צו רעדן העבּרעיש און האָבּן עס פאַרבּיטן אויף אַנדערע לשונות. העברעיש אָבּער האָט מען געשריבן אַפילו ווען מען האָט עס אויפגעהערט רעדן, צוליב די רעליגיאָן און נאַציאָנאַלע עראינערונגען, ווערנד זשאַרגאָן, װי טײַער עס איז בּײַ אונדז, קען נאָר על סיסטירן אַזױ לאַנג װי ער װעט גערעדט װערן פון פאָלק, און ניט שפּעטער,
דערװײַל אָבּער װעט מען נאָך אין רוסלאַנד און גאַליציען רערך אַ לאַנגע צײַט זשאַרגאָן, און אויך אין אַמעריקע, צוליב דער אימיגראַציאָן, די טשערנאָװיצער קאָנפערענץ װעט אָבּער קיין אײַנפלוס ניט האָבּן אויף דער צוקונפט פון אונדזער מאַמע:לשון,
די פּרעסע צו דער עפענונג 19
אין ,ט אָ גב לאַ ט", לעמבּערג, איז אין די נומערן 162, 164, 165, 166, 167
(פון 25טן בּיזן 80טן אױגוסט) אָפּגעדרוקט אַ סעריע אַרטיקלען אונטערן טיטל: אד 5
יידישע שפּראַך. קאָנפער ענ 7*, װאָס מיף בּרענגען דאָ סון זײ אַ קיצור:
דער שרײַבּער פון די ארטיקלען זאָגט זיך אַװױס קעגן היעגע איבער? טרײַבּער, וועלכע װאַרטן פון דיזער קאָנפערענץ שיר נישט א גאַנץ איבּער? קערעגיש אין יידישן לעבּן . ,דאָס איבּערטרײבּן די בּאַדײַטונג פון דער קאָג פערענץ קאָן נאָר א תל מאַכן פון דעם ביטל גוטן, װאָס זי קאָן יאָ בַּרעָגט גען, און דאָס װאָלט ווירקלעך געווען 8 שׁעָך", דאָס איז נישט מער װי א צן- זאַמענקום פון אונדוער בּיסל שרײַבּער-קבּצנים, וועלכע זענען זייער רײַך אין טאַלענט און אין װארעמע געפילן, פאַרמאָגן אָבּער נישט יענע קאַפּיטאַלן, וועלכע וענען נגייטיק, כדי צו שאַפן אַ גוטע יידישע ליטעראטור, אַן אַרגט= לעכע פּרעסע, א פײַן טעאטער וכדומו, װאָס אויף אַן אמת קענען אויפטון עטלעכע צענדליק שויפטשטעלער ווען זיי קומען זיך צונויף, מער אַלס וי זיך הערצלעך דורכשמועסן װעגן דער לאַנץ פון דער ליטעראַטור און ועגן זייער איינענער לאגע? װאָס פאַר אַ פּר א קטי שן ווערט קאָנען האָכּן די רעזאָלוציעס, װאָס זיי וועלן אָנגנעמען, וועמען פאַרפליכטן זי און ער װעט זיך נעמען זי דורכצופירן אין לעבּן? הגם מען קאָן פרעגן זײיער אַ סף קשיות, װאָלט אָבּער די בּעסטע תּשובה געװוען -- נישט צוצושרײַבּן דער קאָנפערענץ דאָס, װאָס זי קאָן נישט זײַן און װעט נישט זײַן עס איז נאָר נאַטירלעך, ווען מענטשן פון איין בּאַרוף וילן אַמאָל אַרומרעדן זייער גצ= מיינזאַמע אַרבּעט און זייערע בּאַוופס-אַנגעלעגנהייטן -- צו אָט די צװעקן האָט שוין די קאָנפערענץ אַ זינען און אַ ווערט,
װײַטער האַלט דער שרײַבּער, אַו יעדע דעמאַנסטראַציע פאַר יידיש, אַזוֹי לאַנג װי די טענדענץ אי נאָר פּאָזיטיװ:שאַפּעריש און נישט פּאַלעמיש און צעשטערעריש, -- איז זייער און זייער נוציק פאַר יידיש גופא און פאַר דער נאַציאָנאַלער אידעע בּכלל. ער האַלט אָבּעֹר פֿאַר איבּעריק דעם תנאי פאַר די אָנטײלנעמער, אַז זיי דאַרפן לכתחילה מסכּים זײַן מיט ,די טענדענצן פון דער קאַנפּערענץ"ג1,
און נאָך אַ טעגה האָט ער: ,. צו װאָס דער סעפּאַראטיזמוס; איך מיין, אַז אַפּילן אויף דיזער קאָנפערענץ װעס ויך קױם געפינען אַ פערטל מנין אַזעלכע ,אײַנשטעלערס", װאָס װעלן זיך אנטשליסן אָנצוהײבּן די תּורה פון שלום אַשס ערשטן דראַמאַ אָדער רייוענס ערשטע נאַװעלע. קוים װעלן זיך דאָרטן אויך געפינען פיל אַוצלכעץ, װאָס ועלן מיט אַ לײַכטן האַרץ מוחל זײַן אויף אַלע יענע מילליאָנען יידן, װאָס אין זײיער לעבֿן, נישט יי און נישט זייערע אָבוֹת אבותיהם, האָבּן זי קיין װאָרט זשאַרגאָן נישט גערעדט, אָדער אַפילן װאָס האָבּן אַמאֵל יאָ גערעדט און הײַגט נישט,, און קוֹים איו
1 זע דעם בּריוו פון ד"ר ד. שרײַבער, װאָס גײט אױף / 21, רעד' ײװאָ,
23 די צוגרייטונגען
עס אַזוֹין קוים אין א יידישט קולטור פון לויטער זשארג ן אוממעגלעך --- צן װאָס זשע, פרעגט זיך, אין אן אמת סטקע דער זשטרגקנישער סעפמרמטן. מוס! צו װאָס דאָס אָפּוונדערן זיך אין אַ בּאַװנרער קלײַול, בשצת אונדוער קולטור איז טאַסזעכלעך א צװײשפּראַכיקע?"
אויף דער קאנפערענץ דארפן גשלייוט ווערן צוויי פראגן;: די פראַנע וועגן די שפּראַכן און די פֿראַגע וװעגן ליטעראסור און ליטעראַטן, בירע פּראַגן זענען פּונקט אַזױ אַקטועל פאַר די העבּרעישע װי פאַר די יידישע שריפטשטעלער, און ס'איז נישטאָ קיין פעַרנינפטיקער גרונד, פאַרװאָט ביידע טיילן פוֹן אונדזער ליטעראסור האָגן נישט געקאָגט געמייגזאם אַרבּעטן אי בער דער לייזונג פון די דאָזיקע פּראָגן; בפרט, אַז אַ טײל פון די שרס: בער -- און דאָס די בע ס טע -- שרײבן צו גלייפער צײַט ידיש און השב2 רעיש, און אַפילו די ריינע ,העפרעער" זענען לחלוטין נישט קיין קעגנער פון יידיש, חוץ אפשר צוויי=דריי,, פּינקט װי גאָר צװיײ:ררט {זשארגאניסטן" זענען אָכּטאָלוטע קעגנער פון העבּרעיש. עס איז דעריבער נישט נאָר 8עג2 לעך, נאַר אפיל גאָר גנייטיק געװען, אַז די שפּראפכ=פ7ר8ג; זאָל געלייוט ווערן דורך אַלע אַקְטיװעץ אָנטײלנעמער פון אונדזער קולטור-אַרבּעט, דורף אַלע נאַציאָנאַלע שרײַבער, אָן אונטערשייד אין װעלכער שפּראַך זי שרײַבן, פון אַזאַ פאַרזאַמלונג װאָלט אויך דער בּאַשלוס געווען פיל אױטאָריטאַטיװער וי איצט,
װאָס אָבּער די קאָנפערענץ קאַן יאָ אויפטון און צו װאָס זי פאַרמאָגט גענוג כּוחות, איז אויך געגוג װיכטיק, אַז מען זאָל צוליב דעם צונויפרופן אַ קאַנפּערענץ.
,די קאגפערענץ דאַרף זוכן מיטלען, וי אַזױ צו בּרענגען די יידישץ שפּראַך צו אַן אײנװײטלעכקײט אין אַלע לענדער פונעם ידישן גלות, װױ אזוי צו שאפן אַ ליטעראוישע יײדישע שפּראך, וועלכע אין נישט אָמ- הענגיק פון דער אָרטיקער אױסשפּראַכע און פון דער אײַנװירקונג פון די אַרומיקע לשונות!",
אַ װויכטיקע אױפגאַכע איז אויך די רעגולירונג פונעם אױטאָרן-רעכט, ביכער, װאָס דערשײַנען אין רוסלאַנד, ווערן אלד גאָכגעדרוקט אין אַמעריקע ולית דין, סײַ זי ליטעראַטן, סײַ די פאַרלאַגן לײַדן שרעקלען פון דער דאָ: זיקער פּלאָג, דעם בּייז צו העלפן איז דאָ ,דער אײַנציק קלוגער און פּראַקטי: שער פּלאַן פון י. ל, פַּר ץ: צונויפצושליסן אַ געזעלשאַפט פון פאַרלעגער פון לע ,ידישע" לענדער, װעלכע זאָלן האָבּן אַזױ װי אין מאָנאַפאָל די אַהױס: גאַבּע פון יידישע ביכער און ליטערארישעץ זאַכן, דערפאַר אָבער זאָל יצדל אַרױסגאבּע ערשיגען צוגלײַך אין אַלע לענדער און אויף אַזאַ אופן שיבן דעם אױטאָר",
פּרץ שלאָגט נאָך פֿאָר צו גרינדן אַ ליטעראריש פאַרמיטלונגס:בּיוראַ, צוּ וועלכן יעדער שריבלר זאָל זיך קענען ווענדן וי צו אַ פֿאַרמיטלער בּײַם
די פּרעסע צו דער עפלנונף 21
אַרױסגעבּן זײַנע אַרבּעטן און יעדע רעדאַקציע -- נאָך בּאַשטעלונגען אױף אַרבּעט, אַזאַ בּיוראָ װאָלט געקאָנט אויפהײיבּן אַ בּיסל דעם האָנאָראַר פון די שרײַבּער און אַרױסרופן אַ בּעסערע בּאַהאַנדלונג מצד די רעדאַקציעס,
אויפן יידישן טעאַטער קאָן די קאָנפערענץ נאָר אַזױ פיל װירקן, װאָס זי קאָן בּרענגען אַ צוזאַמענשלוס פון די אַמאַטאָרפאַראײינען, ועלכע עקסיס? טירן שוין און װעלן אין דער צוקונפט זיך גרינדן, צו איין אָרגאַניזאַציע. די דאָזיקע פאַראיינען זענען דער איינציקער װעג צו לײַטערן די טעאַטער: אַטמאָספּערע און אויפצוהייבן די יידישע בינע, ,אױבּ זי אין בּכלל עלול זיך אויפצוהייבּן,,,*
,גײַ דיזע פּראַקטישע פראַגן װען די קאָנפערענץ װעט בּלײַבּן, קאָן זי געוויס 92עס אויפטון און זײַן זעגנסרײַך פאַר אונדזער פאָלק. װעלן אָכּער געווינען אָבּערהאַנד די ,טענדענצן" -- אַזױ װעט זי איר צװעק גאַנץ געװיס נישט עררשכן -- מײַן טיפּסטע איבּערצײַגונג! -- און דאַבש װעט די פּראַל;
טישע זײַט אויך גיין לאיבּוד, לאָמיר האָפן, אַז עס װצט נישט אַזוי זײַן.
אין לעמבּערגעה ,ט אָ ג בל אַ ט" נומ' 164, אױגוסט 26, איז אָפּגעדרוקט פאָלג,
דיקער בריװ:
געערטע רעדאַקציאָן!
אין איער ווערטער צײַטונג האָבּ איך געזען אָפּנעדרוקט די מעלדונג פונעם פאָרבּערײיטנדן קאָמיטע פון דער יידישער שפּראַך:קאַנפערענץ, װוּ עס שטייט, אַז אַלס מיטגלידער פון דער קאָנפּערענץ קאָנען זײַן נאָר אַזױגע, װאָס זענען מוסכּם מיט דער ט ענד ענץ פון איר און זענען פרײַנד פונעם יידישן לשון, מילא אַ פּרײַנד פונעם יידישן לשון בּין איך שוין געװויס, דען וי אַזױ קאָן אַ ייד נישט זײַן אַ פרײַנד פונעם יידישן לשון? פון דעם צך אַלזאָ װאָלט קיין עיכוב נישט געקאָנט זײַן, אַז איך למשל זאָל זײַן אַ מיט? גליד פון דער קאָנפערענץ. דערפאַר אָבּער מוזן איך מיך אָפּואָגן פון דעם געדאַנק צו זײַן אַ מיטגליך פון דער קאָנפערענץ צוליבּ דעם אַנדערן טעם; עס פאָדערט זיך פון מיר, אַז איך זאָל מוסכּם זײַן מיס דער סענדענןץ, און איך ייס בּאמת נישט ווע לכע טענדענץ. עס איז ערגעץ נישט געזאָנט געוארן, אַז די קאָנפערענץ (האַטן 3 אַ טענדענץ איסער | דעם אַלגעמיין פּאַקלַנטן צװעק; צו שאַפן אַנטװיקלונגט:מעגלעכקייטן פאַר דעם יידישן לשון, פּלוצים גאָר װאַקסט אויס אַ ,טעגדענץ", און קיינער בּאַמיט זיך נישט אַפּילְן אונדז צו דערקלעון וואָסערע, אן דאַן פאַרלאַנגט מען פון אונדז, מיר זאָלן זיך בּלינדערהייט דערקלערן אַלס מוסכּט מיט דער דאָויקערף געהײימניספולער טענדענץ,.
איך מיין, ה' רעדאַקטאָר, אַז דיזער אומשטאַנד האָט נישט נאָר מיך, נאָר אויךף פילע אנדערע אַרײַנגעװאָרפן אין אַ פארװונדערונג, אוך
22 די צוגרייטונגען
סיװאָלט כּדאַי געװוען, דאָס פאַרבּערייטנדע קאָמיטע דאַריבּער צו אינטער? פּעלירן, ד"ר דוד שרייבער
(ברענגענדיק דעם דאָזיקן בּריוו, גיט די רעדאַקציע פון ,טאָגבּלאַט' צו, אַז זי טיילט פולשטענדיק די פֿאַרװוּנדערונג פון דעם מחבּר פון בריו, און אַז לוט איר מיינונג דאַרף צו אַ קאַנגרעס, װאָס קלײַגט זיך צונויף דעם ערשטן מאָל, איידער עס עקסיסטירט נאָך אַן אָרגאַניזאַציע, דער צוטריט זײַן פרל מעגלעכסט פאַר ברייטערע שיכטן פון דער געזעלשאַפט.ן
אין ,טאָגבּלאַט* נומ' 167, אױגוסט 80, געפינען מיף פאָלגנדיקע תּשובה; אַ בּריוו צו דער רעדאקציע
געערטע רעדאַקציע!
דאָס אײַנרופנדע קאָמיטע פון דער יידישער שפּראַך:קאַנפערענץ בּעט דאָס ,טאָגכּלאַט' אָפּצודרוקן אונדזער ענטפער אויף דעם בּריוו פון הערן ד'ר דוד שרייבּער א די צושריפט פון דער רעדאַקציע אינעם ,טאָגבּלאַטי נומער 164,
די ,טענדענץ" פון דער שפּראַךקאָנפערענץ איז יאָ געזאָגט געװאָרן אין אונדזער צירקולאַר, װאָס איז אָפּגעדרוקט געװאָרן אין אַלע יידישע צי: טונגען און אויך אינעם ,טאָגבּלאַט" און איז גאַנץ איינפאַך;
{) בּאַפּערדערן די יידישע שפּראַך, קולטור און קונסט,
2) אָנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך אין פּאָליטישן זין, װאָס איז דער יסוד פון אָנערקענונג פון דער ידישער נאַציאַנאַליטעט און איז, װי= ניקסטנס אין עסטריך, אויף דער טאַגעסאָרדנונג,
קיין אָנטײל אין דער קאָנפערענץ קענען נאַטירלעך נישט האָבּן די, װאָס זעגען קעגן דער דערמאנטער ,טענדענץ" -- דאָס הייסט קעגן דער יידי. שער שפּראַך, דערפאַר אָבּער די פרײַנד פון דער יידישער שפּראַך, װי למשל הער ד"ר דוד שרייבּער, קענען און זאָלן אין דער קאָנפערענץ יאָ אָנ טייל האָבֹּן,
אינעם נאָמען פונעם קאָמיטע יוסף װײַסמאַן,
,אונדזער לעבן", אױגוסט 91 (14), אונטערשריפט 0 4 וועגן אונדזער שפּראַך=קאָנפערענץ
װער עס פּאַטראַנטס דעם פאַקט װעגן דער ײרישער קאַנפערענץ אין טס שצערנאָוויץ אָן פּשטלעך און כּװנות, דער מוז קומען צום פּאֲַשלוס, אַז
די פרעסע צו דער עפענונג 53
דאָס איז אַ פריילעכע ערשײַנונג אין אונדזער לעבּן. דער פאַקט, װאָס אין :אַ צײַט פון געזעלשאַפטלעכער דערשלאָגנהײט קאָן פאָרקומען אַ צװאַמענפֿאָר פון פיל יידישע שריפטשטעלער, ועלכע האָבּן פאַר זיך בּאַשטימטע צילן און ;האָפּנונגען, איז שוין אַ גוטער סימן און דאַרף אַריסרופן נאָר אַ צו= פרידנהייט,
יעדע טעטיקייט איז אַ סימן פון לעבּן, און די יעצטיקע קאָג2 יפערענץ איז געוויס אַ סימן פון אַ גייסטיקע אויפלעבּונג. די קאָנפערענץ איז אַ דעמאַנסטראַציע פּאַר דער יידישער ליטעראַטור, שוין דאָס אַלײן, װאָס יידישע שרליבּער קומען זיך צונויף און פאַרנעמען זיך צוזאַמען מיט געוויסע פּראַקטישע פראָגן, איז אַ גוטער סימן און דאַרף דערװעקן בּײַ אַלעמען .מיטגעפיל, |
באַטראַכט מען אָבּער די זאַך אין עצם, טאָר מען נישט אַװעקמאַכן מיט דער האַגט די טענות פון אונדזערע פּעסימיסטן, וועלכע פרעגן א האַרבּע פראַגע: |
-- איר בּאַשעפּטיקט זיך מיט אויפלעבן די יידישע שפּראַך, אָבּער פאַר וועמען? צי האָבּן מיר אַ פּאָלק, צי האָבּן מיר אַ ליטעראַטור; יעדע שפֿראַך קאָן עקסיסטירן און זיך אַנטװיקלען נאָר דורכן פּאָלק און צוזאַמען מיטן פאָלק, יקיין שפּראַך בּאַשאַפּט מען נישט קינסטלעך, אַ שפּראַך װערט בּאַשאַפן פון זיך אַליין, עס איז שוין אַן אַלטער כּלל, אַז נײַע װערטער אין אַ שפּואַך ווערן בּאַשאַפן דורך נײַע בּאַגריפן, מיט דער אַנטװיקלונג פון דעם פאָלק אַנטװיקלט זיך אויך זײַן שפּראַן, און דאָרט, װוּ דאָס לעבּן שטײט אױף איין אָרט און נעמט נישט אָן קיין נײַע פאָרמען, מוז איך די שפּואַך פּלײַבּן אַלט און נישט אַנטװיקלט, פרעגט זיך אַלזאָ, צי זענען בּײַ אונדז פאַראַן די נייטיקע בּאַדינגוננען פֿאַר דער אנטװיקלונג פון אונדזער אָרעמען יידישן פאָלקס:לשון? און װאָס קאָן אונדו העלפן אַ ריכטיקע יידישע אָרטאָגראַטיע למשל, אָדער אַפּילו א יידישע עטימאָלאָגיע, ווען מיר האָבּן קיין פאָלק נישט, קיין פּובּליקום, -- קיין ליטעראַטור און קיין לעזער? צי דען װעס זשארגאָן ווערן א שפּראַך בּלויז דורך דער מי פון עטלעכע יידישע שריפּטשטעלער און אינטעליגענטן?
גאַך עפּעס, מיר טאָרן נישט פאַרגעסן אונדזער אַלטן װײטאָג: די פראַגע זועגן יידיש און העבּרעיש. מיר וייסן גאַנץ גוט, אַז נישט קוקנדיק אױיף אַלע טעאָרעטישע טענות פון די זשאַרגאָןפרײַנד, דאָס אַ שפּראַך, װעלכע איז צוגויפּגעפלאָכטן מיטן גאַנצן גלות:לעבּן פון יידישן פאָלק, מוז וערן אַ פאַלקט:שפּראַך, -- נישט קוקנדיק דערויף, בּאַװײזט דאָס לעבּן גאָר אַנדערש. א גרויטער טייל פון אונדזער אינטעליגענץ און אָרטאָדאָקסן, בּײַ וועלכע העבּרעיש איז אלינגעבּאַקן אין האַרצן, זענען פאַרבּרענטע געגנער פון זשאַר= גאָן, און אַכילו די ועלכע זענען נישט קיין געגנער פון זשאַרגאָן, זענען אָבּער אויך נישט קיין אַקטיװע אָנהענגער פון דער זשאַיגאָנישער שפּראַך, דיה זשאַרגאָן איז בּיי זי מער נישט װי א שפּראַך אױף װעלכער מען קאָן
24 די צוגרײטינגען
אָנשוײיבּן אַ פּשוט בּריוול, אָבּער אויף קיין פּאַל נישט קיין שפּראַך, וועלמעי זיי זאָלן רעכענען פאַר אַ חלק פון זײער נשמה, פאַר אַ חלק פון פאָלק, אוך צו וועלכן זיי זאָלן שפּירן אַן אינערלעכע סימפּאַטיע,
וי בּאַלד אַזױ, אויף װעמען:זשע װעט זיך שטיצן די קאָנפּערענץ וועגן יידיש? און װער אייגנטלעך האָט זיי, די אָנטײלנעמער פון דער קאָנפּערענץ, בּאַפּולמעכטיקט צו האַלטן די פראַגע װעגן זשאַרגאָן פאַר אַ פאָלקטואַך װאָס װעט זײַן, װוען עס װעט צוזאַמענגערופן װערן אַ קאַנפּערענץ וװעגן העבּרעיש און יענע װעט אַרױסטראָגן גאָר אַנדערע, פאַרקערטע בּאַשלוסן? אײגס פון די בּיידע: אָדער די קאָנפערענץ רעכנט זיך פּאַר אַ זאַך פון געציילטע, איינצלנע מענטשן, דאַמאָלט פאַרלירט זי איר ערנסטע בּאַדײַטונג, אוב אָמּער זי רעכגט זיך פאַר אַ פאַרטרעטער פון מאָלק, װער האָט איר געגעבּן דע דאָזיקן אױטאָריטעט און װוּ װעט זי נעמען אַ פּאָלק, אױף װעלכן זי זאָל זיך שטיצן? |
אַזעלכע קשיות פרעגן אונזערע מרה:שחורהניקעס, נאָר מען דאַרף געדענקען, אַז די סקעפּטיקער האָבן נאָך גאַרנישט בּאַשאַפן אױף דער װעלט און אַז אַלע וויכטיקע זאַכן זענען אױפּגעטאָן געװאָרן דורך אָפּטימיסטן,,
דאָך מוז מען דערמקָנען די קאָנפערענץ, אַז אַלץ איז בײַ אוו אָפ הענגיק פון דער הױפּט:פראַגע: צו שאַפן אַ פאָלק, און דערום דאַרף זי זיך. נישט בּאַשעפטיקן בּלויז מיט ,עטימאָלאָגיע" א, ז, װ,, נאָר מיט אונדוער נאַ ציאָנאַלער פראגע בּכלל,
אין /,סאָציאַלדעמאָקראַט*, קראָקע, נומ' 65, אױגוסט 28, איז געװען געררוקט; ערב דער יידישער שפּֿראַך:-קאנפערענץ
זונטאָג דעם 30טן אױגוסט װעט אין טשערנאַװיץ אָנמאַנגען אירע באַ=
ראַטונגען די ערשטע קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך. דער אַווי פאַר= אַכטעטער ,זשאַרגאָן" האָט זיך נישט אַ קליינע זכיה דערלעכט. די פאָרנעמ= סטע פאָרשטייער פון דער נײַײיידישער ליטעראַטור און פּובּליציסטיק קומעך זיך צונויף, מען קאָן זאָגן, פון אַלע קאַנטן פון דער װעלט, אום צו בא ראַטן איבּער די װעגן, מיט װעלכע עס זאָל גיין די אַנטװיקלונג פון דעף יידישער שפּראַך, דאָס װעט אפשר קלינגען פאַרטַדאָקסאַל, װײַל סטײַטש-- װעט אַ ייד פרעגן -- פון װעמ'זשע דען, אַז ניט פון זײי, די יידישע שרל= בּער און דיכטער, זאָל די יידישע שפּראַך איר כּבוד עמפּפאַננען? און דאָך. וו לאַנג איז עס, אַז זעלבּסט פּרץ, דער מײַסטער פונעם יידישן װאָרט, האָט איך זײַן װערק ,מאָניש' מיט בּײַסנדער איראָניע און סאַרקאָזם אױסגעשפעט 57 יידישע שפּראַך אַלס אַן אָרעמע, װאָס
,ס'האָט פאַר ליבּע, פּאַר געפיל
ניט קיין פּאַסנד װאָרט, קיין סטיל,."
, =
די כּרעסע צו דער עפענונג 5
אום אין אַ קורצער צײַט אָרום אָונצושרײַבּן די עראָטישע פּאָעמע ,סזענלן קיין װוּגדער געשען', װעלכע אי אין דער פאָרֶם און אין װאָרט אַן אכת קונסטווערק,
עס איז ליידער אַ פאַקט, אַ טרעריקער פאַקט, וועלכן מען דאַרף שין אפשר פֿאַררעכענען צן דער פאַרגאַנגענהײט, אַז די, װאָס האָבּן געשאַפן אין דער יידישער שפרען, אַז די װאָס האָבּן דערװאָרבן זײערע ;נעמען" אֲדה דער דאָזיקער שפּראן, האָבּן זי זעל2סט פאַראַכטעט און זיך צן איר 7 הפּחוֹת גלײַכגילטיק פֿאַרהאַלטן אָדער זי בּאַטראַכט אַלס אַ ,מאֲלום נעצעס ריום', אַ בּײז װאָס מען מוז דולדן, װער שמועסט שוין דער המ:עם, די געוויינטלעכע בּשר=ודמס, פון זיי האָט מען דאָך ניט געקענט פֿאַרלאַנגען, זי זאָלן זיך בּאַציען מיט ליבּע און אַכטונג צו זייער אייגענער שפּראך.
אַנדערע האָבּן געפונען, אַז די יידישע שפּראַך איז אַ ,דינסטמויד" און די העבּרעיִשע איז די נאַציאָנאַלײשפּראַך, דאָס האָבן די מאַנעַפּאָליסטן אױף יידישקייט, די ציוגיסטן, אַואַ חשובן נאָמען געגעבּן אונדוער שפראך! האָט מען לגבּי דעם געקענט פאַרלאַנגען, אַז די אומות העולם זאָלן זיך יאַ מיט אַכטונג בּאַציען צו דער יידישער שפּראַך;
דאָס לעבּן איז אָבּער אַױיבּער צו דעם סדר:היום איבּער אַלע ספקו וועגן דעם וערט און דער צוקונפט פון דער יידישער שפּראַך. זי האָט טים און בּרייט אירע װאָרצלען געלאָזן אינעם יידישן פאָלק, אַן אוטאָפּיסט איו גצ: ווען און בּלײַגט דער, װאָס װיל די יידישע שפּראַך אױסראָטן פּײַם ידישן פאָלק, װײַל דאָס װאָלט געװען גלײַך צו װעלן אױסראָטן דאָס יידישע מאָלק גופא. אַדאַנק דעם דערװאַכן פון די בּרייטע יידישע מאָסן צום פּאָליטישן און נאַציאָנאַלן לעבּן האָט זיך די יידישע שפּראַך אויך שטענדיק אַנטװיקלט אוך אױסגעפײַנערט אַזױ, אַז זי האָט אויפגעהערט צו זײַן בלוין אַ בּריק צום אי= בּערגיין צו אַן אַנדער שפּראַך, די מאַסע און אַפֿילו די יידישע אינטעליגענץ, אויף וויפיל זי איז ניט אַסימילירט, קען איר דורשט נאָך שיינער ליט/ עראַטור שטילן אויך אין דער יידישער שפּראַך. און ווען מיר האָבּן נאָך ניט אין דער יידישער שפּראַך אי קװאַליטאַטיוו, אי קװאַנטיטאַטיו דאָס זעלבע, װאָס עס איז שוין פֿאַראַן אין אַנדערע שפּראַכן פון מער אַנטװיקלטע פעלקער, איז דערינען ניט שולדיק די שפּראַך, נאָר די פאַרהעלטענישן און באַדינגונגען אין װע;כע די יידישע ליטעראַטור און קונסט אַנטװיקלט זיך. אַלנפּאַלס איך צו פאַרצײיכענען אַן אומגעהײַערן פאָרשריט פון דער יידישער שפּראַך און איר ליטעראַטור,
און װען מען זאָל קיין שום פּראַקטישן ערפאָלג ניט קענען ערװאַרטן פון דער טשערנתָװיצער קאָנפערענץ, האָט זי דאָך איר גרױסע בּאַדײַטונג, װאָרן װען בּיז איצט האָט נאָר דער בּאַװוּסטער יידישער פּראַלעטאַריאַט גע: װוּסט צו װערטיקן די יידישע שפּראַן אַלס די שפּראַך פון דער נאַציע, װעלן דאָסמאָל אָסטענטאַטיוו און דעמאָנסטראַטיוו פאַר דער ערע און רעכט פון דער
2 + וו
5 8 3 =
26 די צוגרײטונגען
יידישער שפּראך אַרױסטרעטן אונדזערע פּאָעטן און שריפטשטעלער און אױך דער אַנדערער טייל פון דער יידישער נאַציע -- דאָס בּירגערטום, און די בּאַדײַטונג פון דער קאַנפערענץ װערט נאָך גרעסער צוליבּ דעם, װאָס זי װוערט אָפּגעהאַלטן אין עסטרײַך, װוּ הגם די יידישע שפּראַך שטײט נאָך ניט אויף דעם מצב, װאָס אין ליטע און פּױלן, דאָך שטײט זי אַם געענטסטן צו דער שטאַטסרעכטלעכער אַנערקענונג. און די אַנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך קאָן אין עסטרײַך אין אַ קורצער צײַט אױפטון מער פאַר דער אַנטװיקלונג פון דער יידישער קולטור, אײדער די ביו-איצטיקע פיליעריקע, מיזעליקע אַרבּעט פון די פאַרשיױגסטע אײַנריכטונגען און יחידים אין רוטלאַנד, די אַנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך פונעם שטאַט װעט | געבן דעם גרונטשטיין פאַר דער ערשטער יידישער שטאַטלעכער פאָלקסשול מיט דער יידישער אונטערריכטטשפּראַך, און מען דאַוף דאָך ניט צו דער" װוײַון, אַז די פאָלקסשול?, פאַר װעלכער פעלקער האָבן טײַכן בּלוט פאַרגאָסן, איז דער יסוד פון דער קולטורעלער אַנטװיקלונג פון דער גאַציע. מיר בּאַגריסן דעריבּער די ,ערשטע יידישע קאָנפערענץ פאַר דער יידיי שער שפּראַך" און װוינטשן איר גינסטיקע בּאַראַטונגען,
, המצפה", קראָקע, נומי 24, אױגוסט 28:
די קאָנפערענץ פון פּרייַנד פון דער יידישער שפּראַך
וי מיר זאָלן ניט קוקן אויף דעם קיום און אױף דעם עתיד פון דער יידישער שפּראַך, מוזן מיר מודה זײַן, אַז די קאַנפערענץ פון פרײַנד פון דער דאָזיקער שפּראַך, װאָס װעט זיך עפענען אין ט שערנאָוויץ קומענדיקן זונטאָג, איז וויכטיק אין אונדזערע אויגן, װאָרים זי אין אַ בּאַדײַטנדיקער פאַקטאָר פאַר דער אַנטװיקלונג פון דער נאַציאָנאַלער קולטור, פאַר זיך איז די יידישע שפּראַך בּלויז אַ גלות:שפּראַך, װאָס איז אויפגעקומען אין דײַטש: לאַנד און האָט זיך אַנטװיקלט אין פּױלן און אין רוסלאַנד, זי איז אָבּער טיף פאַרבּונדן און בּאַפעסטיקט צו די װאָרצלען פון דער יידישער נשמה און איז געווען אין משך פון פינף יאָרהונדערטער דאָס גייסטיקע לעבן פאַר אומצאָ? ליקע יידישע מענטשן, און אויך הײַגט איז איר בּאַזיס די נאַציאָנאַלע פַּטי= כאַלאָגיע, טײילמאָל אַפילו קעגן דעם װילן פון די װאָס שרײַבּן אױף איר, װאָרים די העבּרעלשע אותיות האָבּן אױיף איר אַרױפגעלײגט דעם שטעמפַּל פון זייער קדושה און די נשמה פון ישראל סבא שװעכּט איבער אירע רײד, איך שטרײַך אונטער די קדושה פון די ה עברעישע אותיות אַנטקעגן די כּלומרשטיקע אײיראַפּעער, װאָס װילן שױײַבּן יידיש מיט ניט קיין יידישע אותיות, און אַזוֹ לאַנג װי אַלע שיכטן פון אונדזער פאָלק פאַרשטײען נאָך גיט קיין העבּרעיש, איז אַחוֹןץ דער יידישער שפּראך קין אַנדער מיטל זײ אויסצולערנען יידישקייט ניט פאַראַן, אין איר מאָלט זיך אִפּ דער כאַראַקטער
די פרלסע צו דער צפענונג 27
פּונעם רוב מנין פונעם ײדישן פאָלק; זי בּאַװײַזט אונדו דעם מענטשן אין דעם יידן און דעם יידן אין דעם ידן, פּונקט װי זי גיט אַ טייל פון אירע פרלינד די קאַריקאַטור פונעם יידן. זי קאָן דעריבּער זײַן טײַער דעם גאַנצן פאָלק, װי אַ כּשרער רעסטאָראַן, װוּ יעדערער געפינט װאָס ער בּאַגערט, סײַ דער װאָס זוכט נאָר כּשרע מאכלים אױף צו שטילן דעם הונגער, סײַ דער װאָס שטאָפּט אָן די קישקע מיט טרפות און יל בּלױז כּשרע קאָמפּאָט פאַר אַ נאַכגעריכט,
די פאָלגן פון דער קאַנפערענץ קאָן קיינער ניט ויסן פאָרויס. װער ס'װאַרט פון איר גרויסע זאַכן, דעם נאַרט אֶפּ זײַן אָפּטימיום. עס איז ניט מעגלעך, אַז אַזאַ קאַנפערענץ זאָל מעליח זײַן באַלד בּײַ איר ערשטן אַהיס? פאָר, אָבּער פאַר זיך איז זי אַ װויכטיקע דערשייגונג אין אונדזער ליטעראַטור, אויבּ אַפילו ס'זאָל גיט פאַרװירקלעכט וערן קייןאיינצ יקער פון אירע בּאַשלוסן, א צונויפקום פון שרײַכער, פאַרשײידענע איינער פונעם צווייטן, אויף איין אָרט און צוליבּ איין ענין, הגם יעדערער פון זײי איז געכּוירן געװאָרן און אויט? געװאַקסן אין אַן אַנדער סביבה און אַרבּעט אױף אַנדערע אידעאַלן, װעט א סך מיטהעלפן אױסצולײַטערן די מיינונגען, צונויפצוגיסן די געדאַנקען און צו פאַראיגיקן די כּוחות לטובת דעם פאלק און זײַן קולטורערלער אַנטװיקלונג.
די יידישע ליטעראַטור איז נאָך יונג, און שון האָבּן זיך צעטײלט די סטילן פון אירע שרייבּער אויף דרי שולן, לוט די בּאַדינגונגען פון זײיערע היימלענדער. די אַ מעריקאַנער שרײַבער זענען ליצהאָבּער פונעם אוים: געבּלאָזענעם סטיל, פון שרײַענדיקער מליצה און רעשדיקע גוזמאות, אָן שיינ. קייט און אָן פּאָעזיע. דערפאַר האָבּן די רוס לענדישע שרײַבער ליב די איבערגעטריבענע פאנטאזיע, און אין זייערע שאַפּונגען קאָן מען בּלויז געפי: ען פּאָעטישע נשמות אָן אַ גוף און אינגאַנצן אָן חומר, און די ג אַ ליציאַ: בע ר שטייען אויפן שיידוועג, נעמען פון די און פון יענע, אָבּער די סתּירה= דיקע שטרעפונגען גיסן זיך בֹּלַי זיי ניט צונויף, איצט, וען די דאָזיקע דרי מינים וועלן זיך פאַרזאַמלען און יעדערער װעט זיך פלײַסן צו פאַרשטײן דעם צווייטן, איז אויבּ זיי זאָלן אַפילו דערנאַכדעם װידער קעמפן איינער אַקעגן דעם אַנדערן מיטן גאַנצן כּוח, קאָן מען פאָרט ניט אָפּשאַצן די בּרכה װאָס קאָן אַרױיסקומען פון דעם צוזאַמענפאָר,
ניט נאָר גראַמאַטישע כללים און אַ רעגולירטער אויסלײיג פעלן דער יידישער שפּראַך, און איין קאַנפערענץ פון אירע ליבהאָבּער קאָן ניט פאַרפולן אַלע אירע בּלויזן. אָבּער די רעפעראַטן און די בּאַשלוסן זענען ניט װיכטיק לגבּי דעם פאַקט פונעם צוזאַמענפאָר גופא, װאָרים דאָס מוֹל פון די בּאַשלוסן איז געװענדט אין דעם אופן פון דורכפירן זײי, און איין טריט ניט קיין ריכ? טיקער קאָן צונישט מאַכן זייער פּעולה, אין דער צייט װען די חשיבות פונעם צוזאַמענפּאָר גופא שטייט העכער פון יעדער קריטיק. די ענינים, װאָט שטייען אויף דער טאָג:אָרדענונג פון דער קאָנפערענץ, זענען אמת זײיער װיכטיקע.
58 די צוגרייטונגען
אָבּער אַזַױ װי ס'איז נים פאָרגעקומען פריער די נײטיקע דיסקוסיט איך פאַלקספֿארזאַמלונגען און אין דער פּרעסע, איז שװער צו גלײבּן, אַז מ'װצט מכּוח זי אַלע קומען צו אַ בּאַשלוס, און אױב אֲפילו יאָ, װעט עס מײַ די בּאַשלוסן ניט בּלײַבּן, און די צווייטע קאָנפּערענץ װעט פאַרריכטן די בּאַשלוסן פון דער איצטיקער.
מיט איין װאָרט; די קאַנפערענץ פמר זיך איז מער װיכטיק איידער דער װערט פון די בּאַשלוסן, נאָך איין קאַנפערענץ קומט אַ צווייטע, און אוב ס'וװועט געגרינדעט װערן דער אויסטיר=קשָמיטעט, װאָס זאָל דורכפירן די בא2 שלוסן, איזן זיכער, אַז די מערסטע בּאַשלוסן װעלן זײַן פּאַסיקע פאַר דער שפּראַך און פּאַסיקע פֿאַר אירע שרײַגער. אָבּער מ'מעג מורא האָבּן, אַז ס'װעלן דאָרט זײַן אַ סך זשאַרגאָניסטן שונאים פון דער העבּרעיִשער שפֿראַך, װאָס ווילן אַראָפּנעמען בּײַ דער יידישער שפּרצך דעם הײליקן אײַנהיל און אייגט פירן אַ זשאַרגאָנישע שריפט מיט אַטײנישע אותיות, דעמאָלט װעט די ייד שע שפּראַך מער ניט זײַן קין יידישע שפּראַך, נאָר אַ מין דײַטשער דיאַלעקט, װאָס אַפילן זײַן יידישער אינהאַלט װעט אים ניט כּשרן און אים ניט אויפהייבן העכער פון אַנדערע דיאַלעקטן, װאָס זענען בּלויז וויכטיק פאר דער געשיכטע.
ה. ה אַ ר ר יס (אחז) האָט געשריבן אין אַן אַרטיקל: עקונפ ירג ציה בּט שצר= נאָוויטש* אין {תלאם,, גיװײיאָרק, אױגוסט 28:
., אין אַ פֹּאֶר טעג אַרום װעלן זיך אויפקלײַבּן יידישע שרײַבּער, װאָס טייל פון זיי זענען שוין לאַנג בּאַרימט אין דער ליטעראַרישער וועלט, אין אַ געוויסער שטאָט װאָס רופט זיך טשערנאָװיץ, אין בּוקאָווינע,. און צי װײסט איר, בּרידער מײַנע, צוליבּ װאָס פאַר א צוועק זיי װעלן זיך אױפקלײַבּןן כּדי צו דערהייבּן אונדזער זשאַרגאָן, צו מאַכן אים, װאָס מען רופט, ,מיט לײַטן גלײַך", צו פאַרפולקומען אים, צו פאַרשענערן אים, צונויפצושטעלן אַ ווער? טערבּוך', װי עס פירט זיך אין אַלע שפּראַכן, צונויפצושטעלן אַ גװאַמאַטיק כּביכוֹל. אויך װעט מצן קלערן װעגן אויפהייבּן דעַם מעמד פון יידישן טעא= טער און נאָך, װי עס װערט געזאָגט אין צירקולאַר. טאָ גרייט זיך איצטער, ישראל, צו בּאַגעגענען אַ ,נײַע" אַסיפח, איך שטרײַך אונטער דאָס װאָרט ,נײַע", װאָרים דאָ קענען מיר באמת זאָגן: זע, דאָס איז אַ נײַע זאַך. אַזאַ אַסיפה איז נאָך בּײַ יידן ניט געווען אין אַלע יאָרן פון זייער גלות. און סאין כּדאַי זיך אָפּצושטעלן אויף איר מיט קאָפּ..,
איך װוּנדער זיך זייער אויף די קלוגע שרײַבּער, װאָס זענען פאַראַן צווישן זיי (די קאַנפערענץ:לײַטן און דער עיקר אױף דעם קלוגן זקן שי
די פרעסצ צו רער עפענונג 99
אַבראַמאָװיטש, און איך פרעג בּײַ זײי; װאָס אין דאָס פאַר אַ חלום װאָס האָט זיך אײַך געחלומט?
, צי װעלן יידן דורך דעם געהאָלפן װערן? צי לייענען און הערן מיר ניט אונדזערע צרו? אין אַלע שפּראַכן; עס פעלט אונדז דען אַ שפּראַך!י.. אין 19טן י"ה הטָבן יידן אין רוסלאַנד און פּוילן אָנגעהױבּן לערנען די לאַנך? שפּראַך, פריער מיט צװאַנג און דערנאָך מיטן גוטן װילן, און אין העבּרעיש האָבן זיך פלוצלינג בּאַװיזן שרײַבּער און דיכטער, אַ בּיס? דאָ, אַ ביסל דאָרט,.,.. א יאָר נאָך א יאָר האָבּן זיך אױפֿגעכאַפּט מער און גענומען לער גען שפּראַכן און װיסנשאפטן, ,, בי הײַנטיקן טאָג איו שוין אַן אויס:אַם-- איבערהופּט אין די גרויסע שטעט -- צו בּאַגעגענען אַ מענטשן װאָס קען ניט פיל:ווייגיק די לאַנד:שפּואַך. קענענדיק דעם געשמאַק פון די לײענער, װאָס האָבן גל עגט די װערק פון די געהויבּעגע שריפטשטעלער אין דער לאַנ? שפּראַך, האָבּן די העבּרעישע שרליבער אָנגעהובּן שרײַפּן העבּרעיִש אין גײיסט פון דער לאַנדשפּראַך, אָבּער זיי האָבּן אַ בּיסל אַריבּערגעכײַפּט די מאָס. זײ האָבּן ניט געמאַכט דאָס היטל לוט דער מאָס פון דעם קינדס קעפּל, נאָר זי האָבּן דעם קינדס קעפּל געמאַכט לױט דער מאָס פון היטל, און דער סוף איז געווען אַזא: די בּאַלעבּאַטים, די פּשוטע לײענער, האָכן געטענהט: ,מיר פאַרשטײיען ניט װאָס זיי זאָגן"; און די ליישנער פונעם יונגן דור האָבּן גע= טענחט; ,איר מאַכט נאָך אַנדרעיעװן, טשיריקאָװן, אָדער איר זעצט איבּער זייערע רייד; װעלן מיר בּעסער לייענען דעם אָריגינאַל", און אַזױ האָט זיך פאַרקלענערט די צאָל לייענער,
װאָס האָבּן געטאָן אונדזערע שרײַבּערן זיי זענען אַװעק און האָבּן זיך געשאַפּן א זשאַרגאָנישע ליטעראַטור פאַר מעגער און װײַבּער װאָס זענען נאָך ניט אַזױ געבילדעט, זי שאַפן דערציילוננען,. שילדערן אַ סך פּערזאָנען מיט זייערע חסרונות, שרײַבּן דראַמעס, און אפשר גיט זיך זיי דאָס אײַן אויך, און דעריכּער קלערן זיי איצט צו מאַכן אויך אַ קאָנפערענץ, װאָס װעט האָבּן א כעַראַקטער פון אַ דעמאַנסטראַציע, און זי פאַלן גאָרניט אויס אַ טראַכט צו טון, אַז דער בּנין װאָס זײי גייען בּויען האָט ניט קיין שום פעסטן פודאַ= מענט, אַז ער איז געפּויט אויף זאַמד און װי גנאר דער צײַטגײסט װעט איף אים אַ פּלאָז טון, װעט ער צעשאָטן וֹערן...
די דאָזיקע אַסיפה אין בּוקעווינע איז צום יידישן כּלל אינגאַנצן ניט שייך, זי איז ניט מער און ניט װײניקער װי אַ דעמאַנסטראַציע װאָס די צײַט האָט אַרױסגערופן, צוליב זייער (די שרײַבּערס| פּריװאַטער טובה, אָבּער איך זע חס:ושלום דערין קיין שום עהולה ניטן יעדער מענטש, אַ סותר צי אַ שׂרלל= בּטר, דאַרף קלערן װעגן פארבעסערן זײַן מעמד, און איך בּאַגריס אײַך, לידישע שרײַבער,
30 די צוגרייטונגעך
אין דעם טאָג פון עפענען די קאָנפערענץ איז אָפּגעדרוקט אין ,פ רייגד* ני 186 אױגוסט 20, אַזאַ אַרטיקל; צו דער יידישער קאָנפערענץ
אין דער שטאָט טשערגאָװיץן, אין דער מדינה בוקאװינע, עפנט זיף הײַנט אויף די קאַנפערענץ וועגן יידיש.
שוין דער פאַקט אַלײן, װאָס אזא קאגפערענץ מוז אָפּגעהאַלטן ווערן אין א לאֲנד און אין אַ שטאָס, װוּ קיין יידישע שרײַבּער זענען ניטאָ און ור די יידישע ליטעראטור איז אַזױ גוט װי פרעמד--דער פֿאַקט אַלײן, זאָגן מיר, בּאַװײַזט, אין װאָסער אַ לאַגע דאָס יידישל פאָלק געפינט זיך און ממילא ד5 ליטעראַטור זײַנע אויך,
נאַטירלעך װאָלט געװען, װען אַזאַ קאַנפערענץ װאָלט אָפּגעהאַלטן גע: װאָרן אין װאַרשע, אין ווילגע, אָדער אַדעס,--װוּ עס לעבּן יידישע שרײַבער, ווגּ די יידישש ליטעראטור אין אױיסגעװאָקסן,
איז אָכּער אונדזער לאגע אַן אומנאַטירלעכע, און דאָס איז אוממעגלעך. גײיען די אמתע יידישע שרײַבּער אין דער פרעמד, אין גלות אַרײַן, און שלעפּן זייער תּורה מיט זיך, אַן אַלטע יידישע רגילות,
און אוב בײַ אַזאַ לאַגע, בּײַ אַזאַ נסיון, איז זיך דאָך די קאָנפערענץ צונויפגעקומען, וילן דאָך יידישע שרײַבער עפּעס אױפטון פאַר יידיש, פאַר: דינען זיי די בעסטע אכטונג פון אלע ליבּהאָבּער פֿונעצם פאלק און פון זײַך שפּראַך, װאָס מיר ווילן זיי אויך אויסדריקן מיט אָט די עטלעכע שורות,
עס איז קיין פראַגץ ניס; צי װעט די קאַנפערענץ פיל אויפטון, אַדער ווייניק, הײַנט אין שין די קאַנפערענץ אַ פאַקט, און קיין פאַקט בּלייבּט ניט אָן פאָלגן,
וויכטיק איז שוין דאָס אליין, װאָס יידיש האָט געפונען גואלים"--וול מען דריקט זיך אויס אויף העבּרעיִש,--װאָס עס האָבּן זיך געפונען מענטשן, וועלכע זענען זיך צונויפגעפאָרן פון אַלע עקן פון דער װעלט צוליב אײן צוועק --- צוליף יידיש, דאָס אַלײן בּאװלוט, אַז דאַ האַגדלט זיך ניט אום קיין אױסגעטראַכטע קאָפּ:שטיק, אום קיין טפּאָרט:ליבּהאָבּערײַ; אַן דאָס יידיש איו א לעבּעדיקער נערוו אין יידישן קערפּער, אַז אינעם ײדיש שטעקט א שטיק יידישע גשמה, דערמיט גופא נאָר איז שין פיל אױיפגעטאָן
עס קלעקט, אוב אויף דער קאַנפערענץ, אױף דער ערשטער, וועלן נאָר געשטעלט ווערן אין בּאַטראַכט די פ ר אַ גן, װאָס זענען גונע צו ייריש, צו דער ליטעראטור און, ממילא, אויך צום גאַנצן יידישן פּאָלק, דערמיט ווצט דאָס שווערסטע אָפּגעטאן װערן; די קומענדיקע קאַנטער צגֿצן וועלן מיט דער צײַט אויך די ריכטיקע תּשובות געפינען אויף זײי. עס װעט גענוג זײַן, אוב אויף דער קאָנפערענץ װעט בּאַשטימט ווערן אַ קאָמיסיע פון יידיש:קענער, אַז זי זאָל זיך פאַרנעמען מיט אױסאַרבּעטן די הױפּט:כללים פון אַ ידישער גראַמאַטיק.
די פּרעסע צו דער עפענונג 41
מען װאָלט אפשר געקענט האָפן אויף מער ערפאָלג פון דער קאָנפערענץ, ווען פאַך:מענטשן װאָלטן געלײיענט אַלע רעפעראַטן װעגן יענע עניגים, װאָס ס'וועלן אויף דער קאָנפערענץ בּאַהאַנדלט װערן; אָבּער מ ע ר האָט קיין שיעור ניט, און פּאָרלויפיק -- װי געזאָגט--געניגט דאָס אַלײן, װאָס מען שט עלט די פראַגן, מער װי דאָס טוט אויך קיין קאָנפערענץ און קיין קאָנגרעס ניט אויף,
אַן עקשנות אָדער א תּמימות נאָר איז עס פון יענע, װאָס קוקן אויף דער קאָנפערענץ פוגעס ,שטאַנדפּונקט פון דער אײבּיקײַט"--פונעם שטאַנדפּונקט, מיינען מיר, פון דער לאַנגאַניקער פראַגע: צי װעט ידיש האָבּן אַ קיום, צי ניט;
װאָרים װױּ איז פּאַראַן דער יידישער ענין, די יידישע אַרבּעט, װאָס מען זאָל קעגן איר נ יט אַװױסשטעלן די פראַגע פון ,מי יחיה'?
האָט מען דען דאָס גאַנצע יידנטום, דאָס גאַנצע יידישע פאָלק ניט אַוועלגעשטעלט--יידן גופא!--אונטער דעם אייגענעם פראַגע:צייכן! צי האָט דען ווער צונויפגעלייגט די הענט און זיצט און װאַרט מיט זײַן אַרבעט, בִּיו װאַי נען ס'װועט קומען דערויף אַ תּשובה פון אונדזערע ,מר בֹּר רב אַשיס'?
טון דאַרף מעף און װאָס מער ס'ועט זײַן אַרגעט, אַלץ װײגיקער ווערט װעלן אָט די פראגן האָבן.
די קאָנפערענץ איז אַן אָנהײבּ פון אַזאַ אַרבּעט--אין אַ גוטער שעה!
אין דעם זעלבן 1' 180 פון ,פ ריינ ד * בּרענגט 24 פרעסעישטימען צו דער עפענונג
פון דער קאָנפערענץ. מיר דווקן זײ דאָ צוזאַמען מיט די בּאַמערקונגען פוך ,פסײבד". די יידישע פּרעסע וועגן דער יידישער שפּראַךקאַנפערעגנץ
אין די יידישע צײַטונגען װאָס מיר האָבּן הײַנט בּאַקומען ווערן גצפ בּראַכט אַרטיקלען וועגן דער ײידישעף שפּראַך-קאנפערענץ, װאָס עפנט זיף הײַנט אין טשערנאָװיץ.
וקודט3ל גייט דער ארטיקל פון ,אונזער לעגען" נומי 189 (וֹל ז"
2--24), צו וועלכן 8 גיט אַזאַ צושריפט:
,ער פארגעסט גאָר, דער שרײַבער, אז יענע, װאָס זענען זיך צוהוים= געקומען קיין טשעױנאָװיץ, זענען אלע מסכּים, אַז גראָך ,זשאַרגאָן" אין דאָס, װאָס ;אַנטװיקלט זיך פאַקטיש דורך דעם פאָלק און מיטן פאָלק"ן אַז כּדי צו ווערן אַ לעבּעדיקע שפּראַך--דאַרף זי ניט אָנקומען צו ,דער מי פון עטלעכש שריפטשטעלער און אינטעליגענטן", אויבּ אָט די אַלע טענות לאָון זיך יאַ אָב= ווענדן, איז עס בּנוגע צו העבּרעיש, אַבּער ניט צו יידיש,
און װאָס װײַטער אַלץ מער קוריאָזן װאַרפט דער שרײַבּער ארויס פוך זײַן פעדער. ער דערמאַנס ויך די סענות פון די ,פאַרבּרענטע העבּרעיסטן" קעגן יידיש, און פרעגט װײַטער;
:4 די צוגריי-ונגען
,װער אייגנטלעך האָט זיי, די אָנטײלנ{מער פון דער קאַנפערענץ, באַ= פאָלמעכטיקט צו האַלטן די פראַגע וועגן זשאַרגאָן פאַר אַ פאָלקס;זאַן! װאָס װועט זײַן, ווען עס װעט צוזאַמענגערופן װערן אַ קאָנפערענץ וועגן העבּרעיש און יענע װעט אַרױסטװאָגן גאָר אַנדערע, פאַרק {רטע בּאַשלוסן?"
איז דען נאָך כּדאי אָנצוּװײַזן אױף דער פשוטער פּלױדערײַ, װאָס שטעקט אין די אֶלֶע אױסגעטראַכטע פראָגן? צי קומט דען די קאָנפערענץ אָפּפּסקענען וועלכע עס איז שאלות? און װאָסער א באַפּללמעכטיקונג דאַרף מען האבן כּדי צו האַלטן די אָדעֶר יענע זאַך פאַר אַ פאָלקס-זאַך? טאָמער װעלן די העבּרעיסטן ,אַרױסטראָגן אַנדערע בּאַשלוסן! טאָ מה רעש.-וועלן זיי! מיר װעלן טון מיט זיי ערע בּאַשלוסן דאָס אייגענע, װאָס זײ װעלן טון מיט אונדזערע..
דער שרײיבער זאַנט אפילו, אַז ער גיט עס דאָ איכּער די מײנוננען פון די ,פעטימיסטן" צו װעלכע ער געהערט ניט, אָבֶּער זײַן אײגענע מײנונג איז באָך משונהדיקער..ן
אין ,אַמעריקען היבּרו':
שס איז אַן טפענער סוד, אַז די קאַנערענץ הצבּן אױפגעטאָ
צוויי גאַציאָנאַלע יידן, ד"ר זשיטלאָװסקי און בּירנבּוים, בּעת זי זענען
געווען בי אונדז אין לאַנד, בּיידע זענען זיי חסידים פון זשאַרגאָן און
גלייבן, אַז יידיש קאַן ראַטעװען יידן פון אַטימילאַציע און פון אונטער:
גיין",
דער שױײַבּער פונעם ארטיקל ה' אברהם גאָלדבּערג גלייבט אָבּער ניט דערין און חורט איבער די געװיסע חקירות, אַז דער ,זשאַרגאָן" מוו אונטער: גיין און 8ו נאָר העבּרעיש האָט אַ צוקונפט. װאָס אָנבּאַלאַנגט די קאָנטערענץ, האָפּט ער ניט אויף קיין שום פּראַקטישן נוצן פון איר.
איין אױפנאַבּע פון דער קײַנפערענץ איז--צו בּאַשאַפן אַ יידישע
גראמשטיק,,, צי האָט דען נאָך אָבּער געטראפן אַזא זאך, אז מען זאָל דורך דעלעגאַטן מצַכן א גראַמאַטיק? שוין ניט רעדנדיק דערפון, װאָס ניט אַלע דעלעגאטן װעלן זײַן געלערטע.., עס איז כאַראַקטעריסטיש, אַז די אײנלאַדונגען צו דער קאַנפּערענץ, װעלכע זענען אָנגעקומען קיין אַמעריקע, זענען געװען געשריבּן ניט רין יידיש, נאָר אױף אַן אומטאַרשטענדלעך דײַטש, אױבּ אַװי, טא טי װעט מען עס שאַפֿן די יסודות פון א יידישער גראַמאַטיק? נאָר װען די קאַנפערענץ זאָל אֲפילן בּאַשאַפן א פּאָר כּללים, װעלן זי נאָך ניט אָנגענומען װערן, אין יידיש איז יעדער שרײַבער אַ בריסמכא פאַר זיך,., ס'איז קלאָר, אַז אַן אַרטיק?ל, געשריבּן פון אַ קענער אין דער ײידישער שפּרטך-װיסנשאַפט, װאָלט אויף אַלעמען געהאַט מער וירקונג װי אַ קאַנפערענץ" און די אונטערשטע שורה:
די פּרעסע צו דער עפענונג 1
,צו דער קאָנפערענץ װעט אפשר קומען, אָבּער עס װעט פון איר גאָרנישט אַרױסקומען. אין גלות װעלן יידן רעדן אױף די אַר= -מיקע לשונות, און אויבּ זיי װעלן זיך בּאַזעצן אויף זייער אייגן לאַנד, ?װועלן זי רעדן העבּרעיִש, ניט יידיש"
מער נ ביאות װי ראַיות, נאָר דאָס לאָזט זיך כאָטש זאָגן
אין ;הד ה זמן:
,, די קאַנפערענץ אין טשערנאָװויץ -- דאָס איז אַ פאַרשטענ= /דיקער און נײטיקער פּראָטעסט קעגן דעם שקלאפןצושטאַנד, אין וועלכן אונדזער שטיף:שפּראַך געפינט זיך. די זעלבסטאַכטונג פאָדערט פון אונדז צו פּראָטעסטירן קעגן אַזאַ פּאָליטיק. די גרויסע פאָרשטייער פון דער יידישער ליטעראַטור האָבּן בּיז איצט געקוקט גלײַכגילטיק אויף /יענע, װאָס האָבּן געװאָרפן שטיינער אין אונדזער בּרונעם אַרײַן, נאָר אַ פאַרשטאָפּטער קאָפּ פאַרשטײט ניט די גרויסע בּאַלײדיקונג װאָס מען האָט אָנגעטאָן דעם ידיש, אױיף װעלכן צען מיליאָן מענטשן דעדן און האָט אַלנפאַלס א רײכע ליטעראַטור. די טשערנאָװיצער קאַנפערענץ איז קודם אַ פּראָטעסט=קאָנפערענץ, זי זאָגט: אַלנפאַלס, וי לאַנג ס'איז נאָך ניט קלאָר די פראַגע װעגן דער צוקונפט פון ידיש-- דאַרפן מיר די שפּראַך ערן. מיר וילן ניט אָפּנעמען דעם ;אױבּנאָן, -דעם ,מזרח", פון העכּרעיַש, מיר טאָרן אָבּער ניט מסכּים זײַן, אַו יידיש זאָל זײַן װי אַ דינסט, װאָס ה' בּרײַנין דערלױבּט זיך טרײַבּן מיט איר לײַכטזניקן שפּאַס, בּעת ער אין אין אַ װאָכעדיקער שסימונג -- | שרליבנדיק זײַנע אַרטיקלען אין אונזער לעבּען". דאָס טאָרן מיר גיט דערלויבּן -- װײַל ס'איז גלײַך װי מיר װאָלטן זיך אַלײן געשפּיגן אין פּנים אַרלין", דער טאָג:-טעגלעכער מיטארבּעטער פֿון דער זשאַר עאָנישער צייטונג פיאונזער לעבע", ה' בּרייגין, שרײַבס אין העולם" גומ' 32; העבּרעיש איז אַ שפּראַך פון אייערנעכטן און פון איבּערמאָרגן -- און דאָס איז איר מעלה, דערפאר קלעפּט זיך ניט צו צו איר דאָס מנוולדיקע לעבּן פוגעם הב טיקן טאָג, דער זשאַרגאָן זױגט אַרײן אין זיך אַלע מאַרק:דיחות, דעם גאַנצן שמוץ פונעם מיאוסן לעבּן פון דעם הײַנטיקן טאָג,
זאָל זשע זײַן העבּרעיש א פעסטונג פאַר גייסטיקע אַריסטאָקראַטן, פאַרן נאַציאָנאַלן שטאָלץ, פאַר דער נאַציאָנאַלער האָפּנונג,
דער מאַרק, דער גרויסער חמון לייענט אונד! ניט, גוט. ס'איז דעם שױל= .בער אַ פארגעניגן צו וויסן, אַז יענע שמוציקע לעזער, װאָס זוכן און גלוסטן צו לייענען נבּול-פה, זנות-בילדער, פּוסטע זאַכן און סתֹּם נאַיישע מעשיות --
64(
34 די צוגרײטונגען
א פאַרגעניגן אי דאָס דעם שרײַבּער צו ויסן, אַז לעזער /כְעלניםף פון דעם מין נעמען ניט זײַנע ספרים אין די הענט אַרײַן און רירן זיך צו זיי גיט אֵן
פַּראַן ספרים, װאָס זענען מטמא די הענט, און פאַראַן הענט, װאָס זענען מטמא די ספרים"
דאָס איז קלאָר, נאָר צוויי פראָגן בּלײַבּן איבּער: ערשטנס, פאַרװאָס שרײַבּט ד אָס ה' ברײַנין אין העבּרעישן ,העולט" און ניט אין ,אונזער לעבען"ן ער האָט זיך דאָך אַװױ ליב פֿאָרצושטעלן, פאַרװאָס זשע זאָלן זײַנע טעגלעכע זשאַרגענישע לעוער ניט װיסן, װאָסער אַ ,גײסטעס;אַריסטאַקראַט' עס רעדט מיט זיי? צווייטנס, װער איז װעמען מטמא: צי איז ה' בּרײַנין מטמא גאונזעף לעבּען"* מיט זײַן שרײַבעכטס, אָדער ער שרײַבּט -- װײַל ,אונזער לעבּען" איז. אים מטמאן,,,
זצ דעם צונאָבּ אויף ז' 56}
אונזער לעבּען*, װאַרשט, אױגוסט 50 (17),' האָט געבּראַכט אַן אַרטיקל פון מ, ס פ ע ק=
טאָר מיטן טיטל: ,דע ר לום.טוג פון מאַמע.לשון*:
הײַנט עפנט זיך די ערשטע קאנפערענץ פאַר די יידישע שפּראַך -- פאַף מאַמע:לשון מיין איך -- אָדער װי אַ טײל האָבּן זיך צוגעװיינט אנצורופן די יידישע שפּרפַך זשבּרגאָן".
אויף דער דאָזיקער קאַנפערענץ זענען זיך אָנגעפאָרן דעלעגאַטן נישט מיט עלעגאַנטסקע פראקן, זײי זענען אַהין נישט געקומען מיט דער ערשטער און צווייטער קלאס, זי בּאַװוױנען נישט די ערשטע קלאַסנע האַטעלן, וי מיר זענטן געװױנט צו זען אויף אַלע אַנדערע (אַפילו ייד ישע) קאנפערענצן און קאָנגרעסן,
אויף ד ע ר קאָנפערענץ זענען געקומען מענטשן וי פאָלקס העלדן אין ד5 אַמאָליקע צײַטן מיט דעם שטעקן אין דער האַנט, צוליב זייער גרויסע ליבע צום יידישן פאָלק און צוליבּ זײַן לשון, אוֹיף ועלכן ער שעפּטשעט פון װי= געלע אָן און רעדט וען ער װאַקסט אויס און טרעט ארײַן אין לעבּן; אױף וועלכן ער דריקט אויס זײַן פרייך און זײַן טריער.
צוליבּ אָט דער יידישער שפּראַך, װעלכע װערט געיאָגט און געפּלאַנט וי דער ייד זעלגסט פון פרעמדע און אייגענע--זענען זיך די דעלעגאַטן צו= זאַמענגעפֿאָרן קיין טשערנאָװיץ אויף דער ער שט ער קאָנעערענץ..
איך האָבּ די ,זשאַרגאָן":שריפטשטעלער אָנגערופן ,פאָלקס-העלדן", װײַל מען קען זי נישט פֿאַרגלײַכן צו שריפטשטעלער, וועלכע שרײַבּן אין אנדערע שפּראַכן, צו וועלכע זיי קומען וי צו א גרײיטע שיינע שמעקנדיקע בּלום, זיר לײַדן נישט פאַר זײיער שפּראַך, און מער וי כּבוד קען זיי נישט דערװאַרטבֿ פון זייער שפּראַך,
די פרעסע צו דער עפענונג 25
גאָר אַנדערש איז דאָס אֶבּער מיט די, װעלכע שרײַבּן אױף ידיש מאַמע:לשון,
די דאָזיקע שרײַבּער האָבּן ,אויסגעליטן" דעם ידישן זשאַרגאָן מיט אַלע זײַנע געפילן, און גיגער דעם װאָס מען לײַדט, דאָס װערט 47 און אײַנגעבּאַקן, און קיין שום שטערונו, קיין שום בּאַלײדיקונג װעס ניט אָפֿ5 האַלטן אַזאַ יידישן שריפטשטעלער יב צו האָבּן אַזאַ לשוןי.
ערשט צוריק מיט אַ פּאָר צענדליק יאָרן איז פּראָטט געװען אַ בּויון צו שרײיבּן אויף מאַמע:לעון.
אייניקע בּאַװוסטע העברעישע און יידיש-רוסישע שריפטשטעלער, וזֹצָי נענדיק קעגנער פון זשאַרגאָן, נאָר אינאייגװעגס פילנדיק די גרויסע נוצן, װאָס אַ פאָלקס:עפּראַך קען ברענגען דעם פאָלק -- פלעגן זעלבּטט שרײבן זשאַרגאָן, זיך ניט װועלנדיק אונטערשרײַבן אָדער אונטער אַ פאַרשטעלטן גנ מען, און האַלטן סור סודות אֲפּילו פאַר נאָענטע מענטשן, אַז זי זענען דאָס די מחבּרים,
און דאָט איז געטאָן געװאָרן נאָר איבּער דעם, װלַל זײ האָכּן גע= רעכנט זיך כֹאַר אַ בּזיון צו שרײַבן אױף ,שפחה-שפּראַן', װי זיי פלעגן דאָס מאַמעילשון אָנרופֿן,
נאָר געציילטע פאָלקס:שרײַבּער פלעגן זיך מיט שטאָלץ אונטערשרײבן אונטער זייערע זשאַרגאָנישע אַרטיקלען און װערק, פילגדיק, אַז עס איז אַ כּבור צו שרײַבן פאַר אייגענע ברידער און שװעסטער פון פאָלק
אויף זשאַרגאָן שרליגן קוקן אַ טייל װי אױף אַ גרינגע זאַך, -- ער קען דאָס ניט שרײַבן קיין זשאַרגאָן;?" זאָגן זי
אָט צוליב אַזאַ מיינונג האָבּן פיל העבּרעישע און יידיש:רוסישע שׂױט? בּער אָנגעהוױיבּן שרײַבן זשאַרגאָן מיט אַ גריגגער לעבּער, אַז מיט דער ,שפחה' דאַרף מען ניט צערעמאַניעס מאַכן, מען דארף זי ניט פּוצן, סטיליױירן, מען קאָן ,שרייבן" אָדער ,רײיבן" אַלץ אייגט,,,
נאָר די געציילטע פאָלקס:שרײַבּער, װי ר' מענדעלע מוכר טפרים, שלום עליכם און אַנדערע וייסן, אַז יידיש שרײַגּן איז פיל שװערער װי איך אַן אַנדער שפּראַך, וועלכע װאָט שוין איר גראַמאַטיק אד"ג?, און אַז זשארגאָן שרייבן מוז מען ,פײַלן" און , איבּערכײלן?
פיל, זייער פיל האבן די יידישע שריפטשטעלער איבערגעליטן פאַר זייער הייטע ליבע צו דער שפרמך װאָס דאָס ײידישע פאָלק רעדט,
אַפילן אין דעם מאָמעגט פון ערב-עפענען די קאַנפערענץ, װען אַפילו די גרעסטע קעגנער װאַלטן בּאַדצרפט האָבן אַפּעל פאַר דער דאָזיקער פֹאַר זאַמלונג פון אמתע פאלקטהעלדן, האָט זיך פארװאַלגערט פון די אַלטע צײַטן, נאָך פון די השכּלה:צלטן, א העכרעישער שרײַבּער ,יודע הכּל', װאָס ,רייפּט" דשאַרגאָן אין אַ יידישער צײַטונג, און ער האָט ניט געפונען מער צו זאָגן
06 די צוגרייטונגען
וועגן דער קאָנפערענץ װי דאָס, אַז זי קאָן פאַרדינען סימפּאַטיע נישט מער וי אַ קאַנפערענץ וועגן ,עספּעראַנטאָ:שפּראַך"...
אויסער דעם האָט דער דאָזיקער אַמאָליק;ר ;,סופר' קיין אַנדער צײַט ניט געפונען וי אָפּצורעכענען זיך מיט קליינינקע פּערזענלעכע חשבּונות און זאַכן, וועלכע ער ווייס אַלין, אַז זי זענען נישט אמתי.
ער גיסט גאַל אויף דער קאַנפערענץ, אַז זי װעט נישט בּעסער מאַכן און |ניטן ערגער מאַכן, אַ קאַנפערענץ קאָן נישט שאַפן קיין שפּראַך.
מיט אַזאַ גרינגער לעבּער קענען נאָר רעדן מענטשן, װאָס האָבּן נישט געליטן פאַר דער שפּואַך װאָס עס רעדט אַ גאַנץ פאָלק,
שוין זשע וייסט נישט דער דאָזיקער שרײַבּער, אַז אַ שפּראַך, אױיף וועלכע עס רעדן אַכט מיליאָן מענטשן, נײטיקט זיך נישט, מען ואֶל זי נאַשאַפ", װײַל זי לעבּט שוין לאַנג, זי איז שױן לאַנג װי פאַר. הײיליקט צװישן פּאָלק, וועלכעס רופט זי אָן ,מאַמע:לשון" און ,גאָטס ייריש"ןי,
שוין זשע ווייס ער נישט, אַז די ערשטע קאַנפערענץ קומט פאָר אום נאָר צו פאַרבּעסערן און צו פּאַרשענערן די פאָלקסשפּראַך, די יידישע ליטע? ראָטור און די לאַגע פון די יידישע שריפטשטעלער;
די קאָנפערענץ אין טשערנאָװיץ איז די ערשטע זאָמען, פון וועלכע עס װועט אַרױסשפּראַצן בּרייט, גרויס, שיין און רײַך -- די קולטור פון דער יידישער שפּראַך און ליטעראַטור,
אַזױ גלייבּן די, וועלכע שרייבּן (נישט ,רײַבּן) פאַר זייער פּאָלקו
אַזױ גליבּן די ערשטע פּיאָנערן, װעלכע עפענען הײַנטיקן טאָג די ערשטע קאַנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך, װעלכע איז פאַר זי טײַער, ניט װײניקער װוי אונדזער אַלטע העבּרעלשע שפּראַך.
און מיר שיקן זײי צוס הײַנטיקן טאָג די בּעסטע װוּנטשן אין זײער פאָלקסאַרבּעט,
* (די װײַטערדיקע אַרטיקלען, בּיז ז' 58 אײַנגעשלאָטן, זענען גע=
דרוקט שוֹין נאָך דער קאָנפערענץ, אָבּער געשריבן זענען זײ אַלע בי דער קאַנפערענץ אָדער לפּחות איידער די מחבּרים האָבן געהאַט װעלכע עס איז אינפאָרמאָציע װעגן דעם פאַרלויף פון די בּאַראָטונגען,--רעד' ייװאָן
ג.
אין ,היינט* נומ' 190, װארשט, סעפּטעמבער 4, געפינט זיך אין ה ל'ל צ ייטלינס
,וושָך-.נאָטיצן* אַזאַ מין קאַפּיטעלע (איבּערגעדרוקט דערנאָך אין לעמבערגער
, טאָגבּלאַט* נומ' 175):
עס קומט איאט פּאָר אין טשערנאַװיץ די קאַנפערענץ װעגן דער ירי= שער שפּראַך, מײַן מיינונג װעגן אָט דער קאָנפערענץ האָבּ איך שוין אַרס= געזאָנט אין מײַגע פאָריקע ,װאָך:נאָטיצן". די טשערנאַװיצער קאָנפּערענץ לאָזט
די פרעסע צו דער עפענונג 37
מיך פולשטענדיק קאַלט, אַ פאָלק בּאַשאַפט אַ שפּראַך און אַ ליטעראַטור; עטלעכע
צופעליקע געסט שאַפֿן גאָרגישט.
| אָט דאָס איז אַזױ קלאָר און פאַרשטענדיק, אַז עס איז גאָר איבּעריק צו רעדן וועגן דעס. איך מוז עס אָבֶּער ערקלערן, װײַל די פּוטער-מענטשלעך
פון ,אונזער לעבּען" און די גיפט:מענטשלעך פון פפרײַנד' שרײען געװאַלדן,
אַז איך האָבּ מיט מײַנע װערטער בּאַלײידיקט די יידישע שפּראַך..
איך האָבּ געשריבּן קעגן טשערנאָװיצער קאַנפערענץ. דאָס אין אמת, אין דעם איז אָבּער נישטאָ קײן בּאַלײידיקונג פאַר דער ידישער שפּראַך. פאַרװאָס? װײַל אַ נח פּרילוצקי, אַ מרדכי ספּעקטאָר, עפּעס אַ גײיער, סתס אָרהי ופרחי װאָס צאָלן אֶָפּ ,פינף קראָנען" און װערן מיטגלידער פון קאָנ5 פערענץ זענען אין מײַנע איגן נישט קיין פאָרשטיער פון דער יידישער שפּראַך, בּין איך דען בּאמת מחויב גליבּן, אַז יעדער עם װאֵוץ קען זאָגן דעות וועגן יידישע קולטור?
ה' מרדכי ספּעקטאָר (אונזער לעבּע" 191) און נאָך אים עפּעס אַן איקס (,פרלינד" 188) װילן אײַך אײַנשמועסן, אַז די אַלע װאָס זענען געפאָרן קיין טשערנאָװויץ זענען קדושים, ,פאַלקסהעלדן", פרעג איך, װוּ אין דאָ די העלרישקייט?
געוויינלעך װעט קיינער נישט אָפּלײיקענען, אַז פּרץ, בּירנבּוים, זשיטלאָווסקי, רייזען, אֵשׁ האָבּן פיל געגעבן דער יײדישער קולטורן דאָ רעדט מען דאָך אָבּער ניט פון אױסנאַמען, מען רעדט דאָך דאַ פון כּלל, די עטלעכע אמתץ קולטור:טרעגער װעלן בּטל ומבוטל וערן אינעם גרויסן המון פון גלאָט ניי געריקע. מיט װאָס:זשע זענען דאָס אָט די לעצטע געװאָרן ,קדושים" און ,העלדן"?
ה' ספּעקטאָר שרײַט, אַז יעדער ייד װאָס האָט עפּעס אַ שטיקל שײַכות צו זשאַרגאָן האָט שוין דערמיט אַלײן קרבּנות געבּראַכט. איך זע ניט אָט די קרבּנות װאָס ה' ספּעקטאָר און נאָך אַזעלכע בּרענגען.
איך האָבּ אויך אויגן און זע עפּעס אַנדערש: איך זע, אַז דער זעלבער מרדכי ספּעקטאָר למשל, אַ ייד אָן איין האָר וויסן און אֶן איין געטלעכן פונק אין האַרצן; אַ ייד װאָס האָט אַמאָל געהאָט אַ שטיקל אױג אראָפּצונעמען שלעכט אַ פאַטאָגראַפיע און צו שמירן זײַנע ,שטעט און שטעטלעך', לעבּט כּל ימין פונעם ;נעבעכדיקן" זשאַרגאָן זייער גוט, און דער גרעסטער יידישער פּאָעט, בּיאַליק, למשל האָט אַלעמאָל דהקות געליטן נאָר דערפאַר, װײַל ער שרלײיבּט לשון=קודש, אַזעלכע בּײַשפּיל װײיס איך פּיל,
מרדכי ספּעקטאָר און די מענטשעלעך פונעם ,פרטנד' האָבּן שטענדיק ליב צו קלאָגן זיך אױיף דעם בּזיון װאָס די העבּרעישע שרײַבּער זענען מבוה די זשאַרגאַניסטן,--דאָס איז אינגאַנצן שקר וכזב. איך האָבּ נאָך קיין איין מאָל נישט געזען, אַז אַ העברעישער שרליבּער זאָל פֿעראַכטן פרצן, מענדעלעץ מוכף
38 די צוגרייטונגען
ספרים אָדער שלום:עליכמען. מען פאַראַכטעט אַמאָל אועלכע װי ספּעקטאָר, און ניט דערפאַר װײַל זי שרײַבּן זשאַרגאָן..,
מען פאַראַכטעט אַמאָל אויך אזעלכע װי די ,איקסן" פון ,פּרײַגד' (די לײַטלעך פון , פרײַנד" זענען אַלעמאָל גבּורים אויף צו װאַרפן שטיינדלעך פון הינטערן פּלױט.,) נישט דערפאַר װײַל זײי שרײַבן זשאַרגאָן, נאָר װלי? זײ זענען פּשוט מוקצה מחמת מיאוס, װײַל זי בּײַטן אַלע טאָג זייערע ,דעות" און זייערע .סימפּאַטיעט" לוט די עטלעכע קאָפּיקעס װאָס זי בּאַקומען.,
אין , פאָרװערטט", נ"י,, סעפטעײבער 4, האָט צ ב יון, יעמאָלט נאָך אַן אײראָפּעלשער
מיטאַרבּעטער פון דער צײטונג, אָפּגעדרוקט א גרעסערן אַרטיקל מיטן קעפּל: ,די קאָני
פערצענץ וועגן דער ייד יש ער שפּראַן":
.. איך מוז מודה זײַן, אַז ווען איך האָב געלײיענט דעם ערשטן אוים, רוף פון די איניציאַטאָרן פון דער קאָנפערענץ, האָבּ איך װייניק געגלײבּט, אַז די זאַך װעט צושטאַנדקומען, איך האָבּ דעם אויפרוף אָנגענומען ניט מער און ניט װײיניקער װי פאַר אַ פרומען װוּנטש װאָס װערט קײנמאָל ניט ער: פילט, איך האָבּ ניט געגלייבּט אין דעם ווילן און אין דער עגערגיע פון אונדזערע יידישע שרַבּער, און איך האָבּ נאָך װײניקער גענלײבּט אין דעם ערפאָלג פון זייער אונטערגעמען, זעענדיק מיט װאָט פאַר אַ גלײַכגילטיקײט און קאַלט; קייט די יידישע פרעסע אין רוסלאַנד, און נאָך מער אין אַמעריקע, האָבּן דעם אויפרוף אָנגענומען.
אמת, די גלײַכגילטיקײיט פון דער אַמעריקאַנער יידישער פרעסע צו דעם אויפרוף האָט מיך ניט איבערראַשט, מער װי אומעטום איז די יידישע שפּראַך אַ הפקר אין אַמעריקע. אין ערגעץ הערשט ניט אַזאַ תּוֹהו ובוחו, סײַ אין דעם אויסלייגן, סײַ אין דעם סטיל, וי אין דער אַמעריקאַנער ייז'ישער פּרעסע: יעדע צײַטונג האָט זיך איר סידור מיט אירע גרײַון, און יעדער שרײַבּער אין דער צײַטונג איז זיך אַ יידישע שפּראַך מיט אן אייגענעם זשאַרגאָן פאַר זיך, אין דעם פּרט פון דער שפּראַך צייכנט זיך צום בּאַדױערן אַפֿילו די סאָציא: ליסטישע אַמעריקאַנער יידישע פּרעסע ניט אויס. דאָס זשאַרגאָניזירן פון דער יידישער שפּראַך דורך ענגלישע װערטער, װוּ מען דאַרף און װוּ מען דאַרף גיט, איז אַ בּאַזונדערע קראַנקהײט פון אַלע אַמעריקאַנער יידישע צײַטונגען אָן אַן אונטערשייד,,, עס פֿאַרשטייט זיך, אַז ניט אַלע אַמעריקאַנער יידישע שרמבּער בּאַנוצן זיך מיט אַזצַ צוקאַליעטשעטע שפּראַך, אַדרבּא, עס זענען דאָ אייניקע יידישע שרײבּער אין אַמעריקע, װאָס זייער שפּראַך מעג דינען אַלט מיסטער, נאָר איך רעד דאָ ניט װעגן אײיניקע אויסגעוויילטע, נאָר װעגן דער, אוב מען קען זיך אַזױ אױסדריקן, מאַסע יידישע שרײַבּער,
עס איז גראָד ניט דער פּלאַץ אין דיזן אַרטיק? צו בּרענגען בּײַשפּילן כון דער יידישער שפֿרהַך אין דער אַמעריקענער יידישער פרעסע. אַלנפאַלט
2098 די פּרעסע צו דער עפעגונג
יקען יעדער איינציקער מאַכן אַ פּראָבּע אויף אַ בּאַליבּיקער אַמעריקאַנער ייד= ישער צײַטונג װאָס אים פאַלט אַרײַן אין האַנט, פון מײַנטװעגן אױך דער ?פאַרווערטס", און מיט אַ בּלײַפעדער אין האַנט אונטערשטרײַכן די ענגלישע :ווערטער וועלכע געפינען זיך דאָרטן. דערבּײַ איז צו בּאַמערקן, אַז שטאַרקע פּראַצענט פון די ענגלישע װערטער װעלכע װערן געבּרױכט אין דער :אַמעריקאַנער יידישער פּרעסע קענגען אומגעבּיטן ווערן אָן די קלענסטע שװש* יריקייט אויף ריין:יידישע ווערטער, װאָס אַלע קענען זיי און פאַרשטײען זײי
די אַמעריקאַנער יידישע פּרעסע האָט זיך קייגמאָל ניט געקימערםט ועגן דער יידישער שפּראַך און קימערט זיך אויך הײַנט זײיער װײניק. עס אין דעריבּער קיין ווונדער ניט, װאָס די קאַנפּערענץ וװעגן דער יידישער שפּראַך האָט קיין שום אינטערעס אין דער אַמעריקאַנער ידישער פּרעסע ניט אַרױסגערופן,
אַ װונדער איז עס, װאָס אויך די יידישע פּרעסע אין רוסלאַנד האָט זיך אַזױ גלײַכגילטיק פאַרהאַלטן צו אַזאַ נאַציאָנאַלן אונטערנעמען. די יידישע פרעסע אין רוסלאַנד האָט, קען מען זאָגן, פון ערשטן טאָג װי זי איז געבּאָרן אָפּגעגעבּן אַ בּאַזונדערע אויפמערקזאמקייט דער יידישער שפּראַך. דער ,פרלינדי האָט פון ערשטן נומער זײַנעם בּאַשטענדיק געלייגט גרויס געװיכט אויף דער שפּראַך, אין ,פּרײַנד' איז די יידישע שפּואַך אַלע מאָל בּאַהאַנדלט געװאָרן וי אַ ליטעראַטור:שפּראַך מיט אַ בּאַזונדער שטרענגע אױסגעהאַלטנקײט, די -איינהייטלעכקייט פון דער שפּואַך און איר ריינקייט װערט נאָך אין ,פּרײַנד' אויך הײַנט שטאַרק אָפּגעהיט, הגם ניט מיט אַזאַ שטרעננקייט װי פריער.
די בּונדיסטישע ,פאָלקסצײַטונג" האָט זיך געגעבּן אַלע מי צו אַנטװיקלען די יידישע שפּראַך און אָפּצוהיטן איר גײיסט און איר ריינקײיט. אמת, ניט -אַלע מאָל האָט זיך עס איר אײַנגעגעבּן. אָבער דאָס איז געווען צוליבּ זײַטיקע -סיבּות, דער ווילן פון דער רעדאַקציע איז אַלעטאָל געװען אַ גוטער, און די -מיטאַרגעטער האָבּן זיך מיט דעם גרעסטן ערגסט פאַרהאַלטן צו דער שפּראַך.
אויך די גאָסן:בלעטלעך, װאָס האָבּן אָנגעפּאַנגען צו ערשײיַנען אין רוס: לאַנד און האָבן אָנגענומען דעם געלן כאַ-אַקטער פון די אַמעריקאַנער צי= טונגען, האָבן קטגן דער שבּראַך װײניק געזינדיקט. די שפּראַך איז אַפילו אין די גאַטן:בלעטלעך פאַרהעלטניסמעסיק ליטעראָריש און ריין
געמענדיק אין באַטראַכט דעם ערנסט, מיט ועלכן עס פֿאַרהאַלט זיך די ייידישע פרעטע אין רוסלאַנד צו דער שפּראַך, אין בּאמת אַ װונדער, װאָס זי האָט זיך אַזױ גלשכגילטיק און קאַלט פאַרהאַלטן די גאַנצע צײַט צו דער איני= ציאַטיווע ועגן צונויפרופן אַ קאָנפערענץ װעגן דער יידישער שפּראַך. ס'קען זײַן, אַז די יידישע פּרעסע האָט ניט געגלייבּט אין דער אױספירבארקיט פון אַזאַ אונטערנעמען, אָדער װאָס נאָך מער, זי האָט ניט געגלײבּט, און גלײבּט :אפשר איצט אויך ניט, אין די רעזולטאַטן װאָס די קאָגפּערענץ װעט בּרעננען.
40 די צוגרייטונגען
אויף גרויסע רעזולטאַטן שוין אין דעם מאָמענט דאַרף מען פון דער" קאַנפּערענץ געװויס ניט װאַרטן, די איניציאַטאָרן פון דער קאָנפערענץ האָב אויפגעשטעלט אַ צו בּרייטע פּראָגראַמע, מיט וועלכער זיי װעלן שער פאַר- טיק װערן, אַלס אַ התחלה װאָלט גענוג געװען, ווען די קאַנפערענץ װאַלט זיך אָפּגעגעבּן בּלויז מיט דער ידישער שפּראַך, לײגן די ערשטע גרונט שטיינער פון אַ יידישע גראַמאַטיק און פאַרענטפערן אַנדערע צײַטיקע פראָגן וועלכע זענען נוגע צו דער שפּראַך. נאָר װי קליין די רעזולטאַטן זאָלן ניט זײַן, איז זייער וויכטיקייט דאָך ניט אָפּצושאַצן. קוים װאָט מען נאָר געמאַבט. דעם אָנפּאַנג, װעט שוין דאָס װײַטערדיקע ממילא קומעף
,, ס'איז גענוג, אַז אויף דער קאַנפערענץ זאָל אױסגעאַרבּעט װערן פעסטע יסודות פאַר די יידישע אָרטאָגראַפיע (אויסלייגן) און עטלעכע כּללים פון אַ יידישער גראַמאַטיק, און מיר װעלן מיט די רעװולטאַטן דאַרפן העכסט צופרידן זײַן, לא עליך המלאָכה לגמור, ניט אויף דער ערשטער קאָנפּערענץ וועגן דער ידישער שפּראַך קען אַלע פראַגן פּאַרענטפערט װערן און אַזאַ גרויסע אַרבּעט אָפּגעטאָן װערן, די איצטיקע קאַנפערענץ דאַרף זײַן אַן אַנהײבּ. פון אַ גאַנצע רײי אַזעלכע קאַנפערענצן, װעלכע דאַרפן פון צײַט צו צײַט צונויפגערופן װערן, נאָר לאַנגזאַם, בּיסלעכװײַז, טריט פּאַר טריט קען אַזאַ גרויסער בּנין, װי שאַפן אַ ליטעראַטור:שפּראַך, אויפגעבּויט װערן.
לאָמיר װוינטשן דער ערשטער קאָנפּערענץ װעגן דער יידישער שפּראַך דעם בּעסטן ערפאָלג, און לאָמיר האָפן, אַז די גאַנצע יידישע פּרעסע װעט זיך געבּן די מי דעם ערפאָלג צו פאַרגרעסערן און די בּעשליסע פון דעף' קאָנפערענץ צו פאַרװוירקלעכן אין לעבּן,
וו
אין פשָרװערטס, נ"י, סעמטעמבּער 10, 11 און 14, איז געװען אָפּנעדרוקט ש. אײזעבײ שטאַטס אַן אַרטיקל מיט אַזאַ צושריפט פון מֹחבֹּר: ,פאָרנדיק אין טשערנאָװיץ, װצ איף בִּין אײינגעלאַױן צו האַלטן אױף דער קאָנפערענץ שַ פאָרטראָג איבּער דער ידישלר אָרטאָט גראַפיע, געפין איך פאַר נײיטיק צו טײלן זיך מיט אונדזערצ לעזעריקרײזן אין אַמעריקע מיט מיינע שטימונגסיגעדאַנקען",. די רעדאַקציע פון זיך האָט געגעבן דעם אַרטיקל אַן אונטערקעפל, װאָס לייענט זיך אַזױ: ,דער רעפערענט װעגן ײדישע ספעלינג, ש. אײזעב" שטאַט, שיקט צו זײַן פאָרטראָג צו דעם פאָרװערטס.--װאָס ער האָט צו זאָגן װעגן ײדיש אין אַלגעמײן", אין דער אמתן איז דער אַרטיקל, נ יט אידענטיש מיטן רעפּעראט װאָס ש. אײזענשטאַט האָט געהאַלטן אױף דער קאָנפערענץ; ס'איז אַן איבּערבּליק איבּער דפ אױפגאַבעס פון דער קאָנפערענץ, פונקט נאָך פּונקט פון דער טאָגאָרדענונג. מיף גיבּן דאָ דעם אַרטיקל בּשלימות,
ש איײיזענשטאַט אונזער מוטערײשפּראַך אויפן טשעונאָוויצער קאָנפערענץ 1 לסוף קומען די געװוינטשטע טעג, װעגן וועלכע אַ סך פון אונדז האָבּך
די פרעסע צו דער עפענונג 1
געטראַכט און געחלומט. מיר שטייען אין ערב פון דער ערשטער ייד= שער שפּראַך:קאַנטערענץ, ועלכע דאַרף זיך צונויפקומען דעם 30טן אױגוסט אין טשערנאַװיץ, אַ שיינע מחשבה, לאַנג געהאַלטן אין די הערצער פון אייג? ציקע שרײַבּער און שפּראַך-פרײַנד, רײַסט זיך אַרױס פון איר פאַרבּאָרגעניש, הערט שוין אויף צו זײַן אַ בּלוזע פֿאַנטאַזיע, און בּאַלד, בּאַלד װעט זי זיך פאַרקערפערן אין געוויסע מעשים, ועלכע װעלן אַװי אָדער אַנדערש שפּילן אַ ראָלע אי דער װײַטערדיקער אַנטװיקלונג פון אונדזער שפּראַך און פאַר? שריבּן װערן אין איר געשיכטע,
מעשים ! װאָס פאַר אַ מעשים דערװאַרט מען און װאָס פּאַר אַ מעשים קען מען ערװאַרטן פון דער קאָנפערענץ? דאָס איז זײער װיכטיק איצט קלאָר צו מאַכן, כֹּדי מען זאָל לכתּחילה פאַלש ניט קולן אויף דער זאַך און מען זאָל ניט צופיל און ניט צו װײיניק ערװאַרטן,
אין װאָס פאַר אַ לאַגע איז געווען אונדזער שפּראַך בּיז הײַנט אין װאָס פּאַר אַ לאַגע איז זי הײַנט? און װאָס האָט אַרױסגערופן די נייטיקייט פון מעשים? -- דאָס זענען די פואָגן װעלכע מון דערקלערט װערן בּשעת מיר ווילן געענטער בּאַקענען זיך מיט די אױנגאַבּן פון דער קאַנפערענץ, שטײעג= דיק אפשר אויפן גרענעץ פון דער שפּראַך:הפקרות און עלנט, לאָמיר װאַרפן א קורצן בּליק אויף דעם עכר פון אונדזער מאַמע:לשון און אויף דער לאַגע זײַנער הײַנט,
אַ שווערער נסיון איז אויסגעלומען אויסצושטיין דער יידישער שפּראַך אין משך פון די לעצטע 20 יאָר. זײַענדיק די שפּראַך פון פאָלק אין די לעצ= טע דרי יאָרהונדערטער, האָט מען זי ניט געװאָלט אָננעמען אַלס אַזעלכע, מען האָט אין איר ניט געװאָלט שאַפן די גייסטיקעת װערטן פאַר דער יידי= שער מאָסע, שפּעטער, וען עס איז געװאָרפן געװאָרן דער ערשטער שטראַל פון לעבּן און בּאַװוּסטזײַן אין דער ידישער מאַסע און װען מען האָט גע: דאַרפט האָבּן אַ מיטל אויף צונוימצורעדן זיך מיט די ברייטע פאָלקסשיכטן, איז די יוגנט, װאָס האָט פריער אָנגעטגן אַלערלײ זלזולים איבּער דער שפּראַך, געצװוּנגען געווען אין איר רעדן צום מאָלק, זאָגן אין איר דאָס ערשטע נײַע װאָרט, זי האָט זיך אֶבּעֹר מיט דער שפּראַן דאַן גאַנוצט בּלױז װי מיט אַ בּלינדן װערקצײַג, ניט שלײַפגדיק זי, ניט קולטיוירנדיק זי, גיט מאַכנדיק זי פאַר אַ קאָרן:קאַמער פון דעם פאָלקס גייסטיקע אוצרות, נאָר דער נסיון איז אױסגעשטאַנען געווען. געוועקט דורך דער יוגנט, האָט די אויפגערענטץ פאָלקסמאַסע אַ סך אױסגעלערנט דעם װעקער אירן גופא און האָט אים בּאַ= קענט מיט די פּאָדערוננען פון לעבּן און האָט אים אָרגאַניש מיט זיך מאַױ: בּונדן, די שפּראַך האָט זיך אָנגעהױבּן אַנטװיקלען, האָט געשאַפן אירע גייס* טיקע אוצרות, פון איר השפּעה געניסט װאָס אַ טאָג אַלץ אַ גרעסערער טײל פון פאָלק און קריגט ליבּ זײַן מאַמע:לשון.
נאָר די פּלוצלינגע אויפלעבונג פון דער יידישער ליטעראַטוד אין דער
422 די צוגרייטונגען
קולטור:שטרעבּן, וועלכער האָט אױפּגעװאַכט נאָך אַזא לאַנגער שטילקייט און הערשאַפט פון איינזײַטיקע, האַרטע, מאַטעריאַליסטישע דאָגמען, איז נאָך זײַן טור נאָך שוין צום טייל אַ ניט:נאַטירלעכע ערשיינונג, יאָ, זאָגאַר אַ קרענקט לעכט, אַ צו גרויסע ראָלע שפּילט די התלהבות, און דאָס װאָס עס װערט לעטאָן פון התלחבות, דאָס קאָן ניט מאריך ימים זײַן, װײַל װי אינעם לעבּן פון יעדן איינצלנעם, אַזױ אויך אין לעבּן פון כּלל אין זי אַ שטימונגסיזאַך און לעשט זיך און גייט פאַרבּײַ מיט די ענדערונגען פון דער שטימונג,
אַ כאַראַקטעריסטישער פּועלמוצא פון דער התלהבות איז דער, אַז אַנשטאָט צו גיין אָן רעש, מיט אַ קלאָרער השגה אין פאָלק אַרײַן און לער? נקן אים ועגן אַ ליטעראַרישן און עסטעטישן געשמאַק אין די װערק פון זײַן ליטעראַטור, האָט זיך יעדער, װאָס האָט נאָר אַ פּען אין האַנט, געװאָרפן אין ,רענעסאַנס-שטראָם', כּדי צו שאפּן זיך אַ ליטעראַרישן נאָמען אין דער ציגסטיקער צייט, אַזױ װוערן אונדזערע בּאקאַנטע יידישע שרײַבּער און די יינגע טאַלענטן פאַרטרונקען אין ים פון שטימונגס:שרײַכער; אַװי איו געקו? קען אין קריזיס די איינציק הערשנדע רעאַליסטישע ריכטונג אין אונדזער ליטעראַטורן אַזױ איז דערשלאָגן געװאָרן די גוטע התחלה פון דער װיסג5 שאַפטלעכער ליטעראַטור װעלכע האָט זיך אָנגעהײבּן צו אַנטװיקלען. אַזױ האָט די נאָר װאָס אױפּגעקומענע קריטיק בּאַקומ;ן ס'רוב די פאָרם פון 8 פֿראָזן:פּראַדוקציע,
און אין דעם מישמאַש אין אָפּט די לאַגע פוֹן די בּאַקאַנטע יידישע שרײַבּער אַ טראַגישע, וען זיי פאַרשטייען זי, און אַ געפערלעכע, װען זײ פאַרשטייען זי ניט, אונטער דער השפעה פון דער נײַער צײט מיט אירע שט סרעגונגען, פאַרהילכט דורך דעם התלהכותדיקן קול פון דער יוגנט, זענען זיי געצווונגען צו בּרעכן דעם גאַנצן פּטיבאָלאָגישן בּנין פון זייער בּיזהעריקער שעפּפוגג, און וועלנריק זיך יונג=מאַכן, פאַלן זיי אַרײַן אין דער שטימונג פון די יונגע, בּאַהערשט לחלוטין פון דעם געפּערלעכן אימפּרעסיאַנאַליזם,
די צײַט איז גינסטיק פאַר אַלערלײ פ8רלאגן און פאַרלעגלעך, וועלכע פילן זיך וי אויף אַ יריד, אוֹן עקטפּלואַטירנדיק די נײַ אויפגעקומענע ,שרל: 3ער" וועלכע זוכן זיך לאַרבּערקרענצע, אַזוֹי אויך די יידישע מאַסע, בײַ װצָל= כשָר פיוואַקסט אויס דער חשק צום לעון, שאַפן זײ אַ ליטעראַטור, װאָס האָט ס'רוב נאָר אַ פּאַפּירװערט, אַרױסגײענדיק פן זי ערע אײגענע אינטערעסן קרוינען זי אָפט ניט פאַרדינטע און לאָון זיי טרלומפירן מיט זייער געדרוקטן נמען און מיט זייער פלומרשט אַנערקענטן טאַלענט, אַזוי ווערט דער ליטערא? פיר:מערק פאַרשאָטן מיט פסולת, אַוֹי װעבּן זיך שװאַיצע נגעצן, אזוי שטייען אויף ב;ייכע שאָטגס און ווינקען פון הינטער די לוסטיקע מאָרשטעלונגען מכּח ײדישן קולטור-רעגעסטנטס,
דאָס אַלץ איגעוייגיק,
אויסווייניק אין די 7טגע ט ניט בּאַשטימטע, װײניקסטן אין רוסלאַנד,
די פּרעסע צו דער צפענונג 3
און יעדער קולטורעלער בּנין שטייט אין געפאַר צעשטערט צו װערן דורך דעם חפּוכים:פולן לעבּנטגאַנג און דורך דער שמירה-פּאָליטיק פון דער מלוכה,
דעם פעסטן יסוד פאַר א שפּראַך:רעפאָרם און פאַר דער אױפבּל;ונג פון דער ליטעראַטור זענען בּכה צו לייגן די לעזער:קרייון דורך א בּרייטער איניציאַטיוו און אקטיװע שטרעבּונגען. דערצו מוזן זיך בּרייטע שיכטן אָרגאַני. זירן,, און צו דעם איז נײיטיק פאַרזאַמלונגס-פרליהײט אין אַ געוויסע מאָס און די עלעמענטאַרע מאָס פון שפּראַך-אַנערקענונג דורך דער מלוכה, אויף אַזױ פיל, אַז מען זאָל אויף די פאַרזאַמלונגען פרײַ קענען רעדן יידיש,
װאָס דרינגען מיר פון דער קורצער בּאַטראַכטונג?
פאַר קיין פאַל ניט, אַז מיר דאַרפן בּלײַבּן אין אָפּהענטיקײט און יאוש, נאָר קודם-כל, אַז מיר דאַרפן ניט נאַרן זיך מכּח דער ריכטיקער לאַגע, ניט לאָזן זיך פון דער שטימונג בּאַהערשן און דער עיקר; צופּאַסן אונדזער טעטיקייט צו אַלע לעבּנס-פאַרהעלטניסן, אַזױ אַז עס זאָל װאָס װײניקער לײַדן אונדזער זאַך,
און אין אָט דער ריכטונג דאַרפן געשען אַלע מעשים װאָס מיר װאַרטן פון טשערנאָװיץ.
ליידער איז אָבּער אין געוויסע קרייזן פין דער יוגנט די התלהבות אויף אַזױ פיל שטאַרק, אַז זי פאַרשיכּורט זיי, און זיי זעען נאָר די ליכטיקע זײַט פון יעדער זאַך; און אױבּ אַזעלכע עלעמענטן װעלן זײַן דאָס רוב פון דער קאָנפערענץ, אַזױ קענען מיר זיכער זײַן, אַז עס װעט בכלל װײיגיק קומען צו מעשים און אַז די קאַנפערענץ קען פאַרװאַנדלט װערן אין אַ צו גרויסער עפנטלעכער דעמאַנסטראַציע פאַר דער יידישער שפּראַך. און אוב אַזאַ איז נייטיק, דאָך קען מען מיט איר פאַרשטײט זיך ניט מאַכן דעם אָנהײבּ, בּכלל קען מען ניט וויסן װאָס פאַר אַ כאַראַקטער די קאָנפערענץ װעט טראָגן, װײַל זי קומט זיך צונויף אויף אַ ניטנאָרמאַלן שטיגער; עס װערן אין איר בּאַ: האַנדלט פראַגן, וועלכע גייען אָן פאַרשײדענע שיכטן: דעם שרײַבּער, דעם שפּראַך:פאָרשער, דעם אַרױסגעבער און דעם לעזער, און יעדע אינטערעסירטע גרופע האָט פריער געדאַרפט זיך אָרגאַניזירן, צונויפרעדן זיך און דערגאָך קומען אין בּאַרירונג מיט די איבּעריקע. דאָס ערגסטע װאָס עס קומט דער פון אַרויס איז דאָס, װאָס אונדז פעלט אַ פאַרבּינדונג מיטן פּאָלק און מיף ווייסן ניט, אויף וויפיל אים אינטערעסירט אונדזער אַרבּעט און אױיף ויפיפ ער וויל און קען אונדז אונטערשטיצן,
און די אַלע סיבּות בּרענגען דערצו, אַז מיר זאָלן ניט קענען זאָגן גענוי, װאָס פאַר אַ מעשים מיךר װעלן אױפּטון, נאָר װאָס מיר דאַרפן אויפטון און װאָס מען דאַרף פון אונדז העכסטן ערװאַרטן,
ז
לוט דעם לעצטן נוסח פון דער טאַגעס:אָרדנונג איז צו זען, אַז די קאָנ. פערענץ װעט זיך בּאַשעפטיקן מיט אַזעלכע פונקטן, ועלכע געהערן צו די שרײַגער,, פאָרשער און אַרױסנעבּער, פון וועלכע עס איז אַװױסגעװאַקסן די
44 דל צוגרייטונגען
איניציאַטיוו צום צוזאַמענפאָר, און זייער װײניק מיט פּראַגן, װעלכע גײען אָן ספעציעל דעם יידישן לעזער, װעמעס פאַרהאַלטן זיך איז אַזא אומבּאַ= שטימטער -- און דאָס איז בּײַ הײַנטיקן טאָג די ריכטיקע מיינונג, װײַל קיינער דאַרף נאָך ניט אַזױ פיל היטן זיך פון איבּערשאַצוננען פון די כּחות װוי מיר, נאָר אוב מען מיינט, אַז מען װעט לאַנג קענען לאָזן די יידישע לעוער: קרייזן אין אַזאַ פּאַסיװון צושטאַנד, האָט מען אױך אַ גרויסן טעות, שוין בי דער בּפַֿהאַנדלונג פון פאַרשײדענע פראגן אױף דער קאַנפערענץ װעט וי אַ שווערע משא פאַלן אָט די אומבּאַשטימטע האַלטונג פון פאָלק, און װאָט בּעסער עס װעלן זײַן די רעזולטאַטן פון דער קאַנפערענץ, אַלץ שטאַרקער, פּלאַמעגדיקער װעט זיך נאָך איר מוזן הערן דער אויפרוף: גייט װירקט, טרעט אין פאַרבּינדונג מיט די לעזער:קרייזן! :
א
אויפן ערשטן פּונקט פון דער טאַגעס:אָרדנונג שטייט די פראַגע מכת דער אָרטאָגראַפיע פון אונדזער שפּראַך, און אױפן צווייטן מכּוח דער גראַמאַטיק.
אַלס יונגער יידישער שפּראַך-פאָרשער קען איך מיט זיכערקייט פעסט? שטעלן דעם פאַקט, אַז אונדזער שפּראַך, אַדאַנק איר אײגנאַרטיקער אַנטויק. לונג אַלס אַ מוטערשפּראַן פון אַן אַלטן קולטורפאָלק, האָט אױסגעבּילדעט אייגנאַרטיקע שפּואַך=פאָרמען, וועלכע לאָזן זיך צונויפשטעלן אין גראַמאַטישע כּללים, איבּערטראָגן אין לעבּן די פאַקטיש:לעבּנדע און באַשטײענדע נא- טירלעכע גראַמאַטיק דאַרף זײַן זי אױפגאַבּע פון דער קאַנפערענץ, אָדער בּעסער געזאָגט פון די אױסגעװילטע אירע. דערן עיקר, װאָס זי װעט דאָ האָבּן צו טון, איז אויטניצן די אַלע אויפגעקליבּענע מאַטעריאַלן און וערק, װאָס זענען געשריבן און געדרוקט געװאָרן דאַריבּער בּיז הײַגט און אויסנץ: פינען אומעטום דעם גוטן, ריכטיקן און אײגנאַרטיקן קערן,
בּנוגע צו דער אָרטאָגראָפּיע אין די אויפגאַכּע אַ שווערערע שוין דער: פאַר, װאָס בּיז חײַנט איז אין דעם פאַך װײניק געטאָן געװאָרן, אָדער בּעסער געזאָגט גאָרניט געטאָן געװעָרן. יעדערער האָט געשריבּן װי ער האָט געװאָלט; די אינטעליגענץ האָט געװאָלט יוצא זײַן פֿאַר דער זײַטשער שפּראַך און האָט געבּראָכן די דורך געװאָנהײט פעסטגעשטעלטע אָרטאָגראַפיע, די מאָסע האָט עס אָפּט געטאָן און טוט עס פון אומוויסנהייט. מען מוז אויסזוכן פעסטע כּללים און געפּינען דעם ויכטיקן יסוד פאַר דער אָרטאָגראַפיע. די כללים דאַרף מען זוכן אין דעם יידישן כֹּתב גופא, אין די דענקמעלער פון אונדזער שפּראַך אין משך פון 300 יאָר און אין דער נאַטור פון אונדזער שפּראַך--און דאָ געפינט מען זיי, אין דעם זינען האָבּ איך געפירט מײַן אַרבּעט אין פאַר: לויף פון די לעצטע פְּלֶר יאָרן און בּין געקומען צו די גײטיקע רעװלטאַטן, אין פאַרנינדונג מיט די בּעסערע כּחות פון אונדזערע שמּראַך-פאָרשער, האָף איך, װעט זיך מיר אײַנגעבן אױיפצושטעלן די אָרטאָנואַפּישע פּללִים פון
די פּרעסע צו דער צפענונג 45
אונדזער שפּראַך. און די װײַטערע אויפגאַבּע אונדזערע, אַן אויפגאַבע אַ שיוערע און ערנסטע, װעט זײַן דורכפירן אין לעבּן אין ליטעראַטור די איײינהײיטלעכּצ יסודות פון יידיש שרײַבּן,
בּײַ הײַנטיקן טאָג זענען די פראַגן נאָך ריין װיסנשאַפטלעכע, און צו לאַנג װעט דויערן, וען מען זאָל זיך אויף זיי מער אָפּשטעלן,
נאָר אויבּ די ערשטע 2 פּונקטן פון דער טאַגעס:אָרדנונג לאָזן זיך זיכער בּרענגען צו אַ געהעריקן סדר, איז די זאַך אַ סך שװװערער מיטן דריטן פּונקט: ,פרעמדע און נײַע װערטער'. שװער איז דאָס דערפאַר, װאָס מיר האָבּן קיין מאָס ניט אין האַנט, כּדי צו קאָנען בּאַשטימען די פרעמדקייט און ניט-פרעמדקייט פון פאַרשײידענע װערטער. עס זענען דאַ װערטער, װעלכצ זענען פרעמד די בּרייטע יידישע שיכטן פשוט דערפאַר, װאָס זי זענען ניט אויפגעװאַקסן צו דער קולטורעלער מדרגה, בּײַ װעלכער די װערטער װערן געבּרויכט, אין דער צײַט װען אין די אינטעליגענטע שיכטן זענען די װער: טער גוט בּאַקאַנט. קאַן מען דען אַזעלכע װערטער אָנרופן פרעמדע? אַזעלכע און אַנדערע פּרינציפּיעלע פּראַגן װעלן מוזן אַרױסטרעטן אויף דער קאָנפע: רענץ בּשעת דער דאָזיקער פּונקט װעט פאַרהאַנדלט װערן, און מיר גלײבּט זיך ניט, אַז עס זאָל זײַן לײַכט צו לייזן, בּכלל כּדי צו קאָנען פעסטשטעלן וועלכעס װאָרט איז אַן אייגנט און װעלכעס ניט מוז מען גוט בּאַקאַנט זײַן מיטן לעבּעדיקן פאָלקסלשון פון די פאַרשײדענע יידישע שיכטן. און דאָס איז זייער זעלטן דער פאַל בּײ אונדזער אינטעליגענץ, אַפילו בּײַ דער װאָס רעדט און שרײַבּט יידיש, אינטערעסאַנט און אײגנאַרטיק איז די פראַגע װעגן נײַע װערטער, װערטער וועלכע זאָלן פון דער יידישער שפּראַך גופא אויס: געבּילדעט וערן אין גײסט פון דער שפּואַך, אַזאַ מין בּילדונג קאָן אויפן ערשטן קוק אויסזען װי אַ חידוש פאַר די וועלכע הערן ניט אױף צו אָנפאַלן אויף אונדזער שפּראַך און זאָגן, אַז אויסער צו פאַרגרײַון אַנדערע שפּראַכן האָט זי גאָרניט ניט געקאָנט, נאָר װער עס קוקט זיך גוט צו, זעט ויפיל גײַעס מיר האָבּן אין דער שפּראַך אױפגעטאָן, וויפיל נײַע, דינע שאַטירונגען (ניואַגסן) מיר האָבּן אויפגעשטעלט און ויפיל נײַע בּאַגריפן מיר האָבּן אוים? געשטעלט,
מיר האָט זיך אײַנגעגעבן אין מײַנע װיסגשאַפּטלעכע בּאַמערקונגען אָנצוּװוײַזן, װי פון איין , פּעל" (למשל: גיין) האָט די שפּואַך אײיגנאַרטיק אױיס: געבּילדעט בּיז 30 נײַע באַגריפן, ניט רעכענענדיק זיך מיט דער דײַטשער שפּראַך. דורך פאַרבּינדונג פון העבּרעיִשע וװוערטעד מיט ווערטער פון דײַטשער אָפּשטאַמונג זענען אויפגעשטעלט געװאָרן אַ גאַנצע שורח פון נײַע װערטער, נײַע בּאַגריפן, און אַזעלכע ווערטער האַלטן אין װאַקסן, די יונגע ליטעראַטור שאַפּט זיי טאָג:טעגלעך; שוין אין דער אַלטער צײַט האָבּן מיר געהאַט אי: ניקע אַזעלכע אינטערעסאַנטע בילדונגען װי: רצייגעלט, דירה-געלט, ערבות? געלט, חרר;ייגגל, חברה:מאַן, כּפּרה:הינדל, איצט האָבּן מיר געשאַפן אַזעלכע
48 די צוגריטונגען
ווערטער אויך פֿאַר אַבּסטראַקטע השגות און פּאַר סימפאָלישע בּאַנריפן, וי שיין עס קלינגט למשל; מלאָכים-בליקן, יוגגט:חן, תּאוה-פײַער, סמפטין? שטראָס, אָדער די פאַרבּינדונג פון װערטער פון גערמאַנישער אָפּשטאַמונג אויף אַן אײגנאַרטיק יידישן שטייגער: מענטשן:גאָט (אין נשבּתי צבי'), פּצײל= טוי א"אַנד, די רײַכטטע השגות קאָן מען בילדן אויף אזא אופן,
לייזט מען פרינציפיעל די פראַגע איבער פרעמדע ווערטער און זאַמלט מען אויף די בּיז אויף הײַנטיקן טאָג געשאַפּענע נײַע ווערטער, דאַן האָט מען אין דער האַנט דאָס גייטיקע מאַטעריאַל פאַר דעם גרױסן שפּראַך?אוצר, פהר דער שאַפונג פון אַ יידישן װערטערבּוך, די פּראַקטישע זײַט פון װעלכן עֶס ווערט בּאַהאַנדלט אין פערטן פּונקט פון טאַגעס-אָרדענונג,
די נייטיקייט פאַר א פולשטענדיקן יידישן װערטערבּוך איז שוין איצ בּשעת אַ גרויסער טייל פון דער אינטעליגענץ װאָט זיך צוגעװענדעט צו דער מוטערשפּראַן, אַ ברענענדע פּראַגע פון מאָמענט. ניט אַלע זענען מטוגל צו אַרױסזוכן פון דער לעבעדיקער שפּראַך די פאַסיקע װערטער, און נאָף װײיניקער זענען אַלע מטוגל צו בּילדן נײַע װערטער. און אוב זאַכקענער װעלן ניט זען בּרענגען די זאַך אין געהטריקן סדר, קומט אויס צו צװוינגען אַ סך קרעפטן אויפצוהערן צו רעדן און שרײַבן יידיש אָדער אַרײַנצוטראָגן אין אונדזער שפּראַך א ניט:געוויגטשן עלעמענט; מיר מוון געפּן אַ מעגלעם: קייט אֲלֶע שאפנדע כּחות צו פונאַנדערגיסן זיך ריט און פר אין מאַמל= לשון, אַז זי זאָלן ניט דאַרפן און ניט קאָנען זאָגן: ס'איז ענג מיר די שפּראַך איך קאָן זיך ניט פרײ פילן, -- און ניט װייניקער איז נײטיק די שאַפונג פ
אַ װערטערבּוך (אין אַ בּיליקער קעשענע:אויסגאַבּע) פאַר די ברייטע ול
שיכטן, און אויסער נוצן קאָן דאָס גאָרניט בּרענגען. אין װערטערבון 7 דער מענטש פון דער מאַסע אָפט נאַכזען די ריכטיקע אָרטאָגראַיע אַ װאָרט; אין װערטערבּוך קאָן ער געפינען אַ װאָרט װעלכער אים פעלט, און ניט נייטיקן זיך אַרײַנצושטעלן קיין רוטישן װאָרט אָדער אַ װעלכן ניט איז אַן אַנדערן; לסוף װעט די מאַסע אַדאַנק דעם ווערטערבוך קאַנען ריכטיקער פאַרשטיין די בּאַגריפן פון אַנדערע שפּראַכן פאַרגלײַננדיק זיי מיט די איריקע,
איך װויל נאָך אַגב אורחא בּאַמערקן, אַז אױיך דער פאָרשער פון דער יידישער שפּראַך קאָן זיך ניט בּאַגיין אָן אַ װערטערבּוך, און אַז עס איז זייער שווער פאַר אִים צו ציען זײַן מאַטעריאַל פון קאָכיקן שפּראַך-ם אָן א סדר, אָן אַן אַרזנונג,
פּראַקטיש לאָזט זיך די זאַך אויספירן נאָר בּשעת עס זאָל זײַן דערצו
אַ געוויסער געלט:פאַנד עס דאַוף דאַן אײַנגעועצט װערן א קאָמיטיע פון
מבינים פון פאַרשײדענע לענדער און געגנטן װוּ עס לעפּט די שפּראַך, עס מוזן אויסגענוצט װערן אַלע אַרבּעטן וועלכע זענען געמאַכט געװאָרן אין דעס מאַך (האַרקאַװיס ווערטערבוך) און אַװױסגעגעבּן ווערן אין איינצלנע ליפערוג= גען נאָך די אותיות נאָך.
די פּדרעסע צו דער עפענונג 7
װײניק פּאַרשטענדיק איז מיר דער 5טער פּונקט, װאָס הייסט: ,די אי= בּערזעצונג פון תנ"ך אויף יידישׂ"
די נייטיקייט פון אַזאַ מין איבערזעצונג קען מען פאַרשטיין פון דרי בּאַזונדערע שטאַנדפונקטן; א) פון רעליגיעון. בשעת די אַלטע רײנע אמונ. פון א פאָלק װערט אין לעכּן פאַרגעסן, בשעת געוויסע פֿאָלקסשיכטן זענען ניט מער בּאַקאַנט מיט דער שפּראַך און מיט דעם אינװאַלט פון די רעליגיעוש ספרים, דאַן זוכן די רעליגיעזע פארטרעטער זײַנע צו פלאַנצן אין פאָלק די אַלטע אמונח, צופּאַסנדיק זי צו זײַן שפּראַָך און צו זײַנע השגות, פון דעם שטאַנדפּונקט אויס אין אַרױס דער מחבּר פון דער ערשטער ידישער תנ"ך? איבּערזעצונג לעאַ {ן אדם אין 1532טן (ו| יאָר און דער מחבר פון ,צאינה וראינה" אין 1000טן יאָר, זֵיל האָבּן געטאן די אין זייער צייט װיכטיקע אֵר= בּעט: צו בּאַקענען די יידישע פרוי מיט דער יידישער אמונה און מוסר, גִיט פון דעם שטאַנדפּונקט גייען אַרױס די אױפטוער פון דעם פּונקט. דאָס איז זיכער, אַז די נײַגאויפקומענדע אמונה:וכעניש אין דער יידישער יוגנט קאָן קוים געפינען גייסטיקע רו אויף די בּלעטער פון תּניך, ב) פון געשיכטלעכן, נאָר אוב אַזֹי דאַרף מען העכסטנס איבערזעצן נאָר געװיטע חלקים פון תנ"ך, דערהויפּט די גביאים ראשונים, און אױך זײער פאָרזיכטיק אוֹן מיט בּאַמערקונגען, װײַל דאָס געשיכטלעכע מאַטעריאָל פֿון תנ"ך איז ניט שטענדיק דריכטיק; און אין יעדן פאַל װאָלט בּעסער זײַן שאַפן אַ מאָדערנע פאָלקסגץ: שיכטע פאַר דער מאַסע, װעלכע זאָל בּכלל ניט אַרױסגײן פון רעליגיעון שטאַנדפּונקט בּײַ דער בּאַטראַכטונג פון פּאַליטישע מעשים, ג) פון ליטעראף ריש:עסטעטישן, נאָר אוב אַזױ האָט עס געדאַרפט אַנדערש אַװעקגעשטעלט ווערן, אין דעם זינען האָבּן מיר אַ סך װיכטיקע ליטעראַרישע װערק ועלכצ זענען געשריבּן דורך יידן אױף אלע שפּראַכן פון דער װעלט, און עס איז זייער וויכטיק אַרויסצוגעבן אַלץ אין אַ פאָלקס:אױסגאַכע, צו וועלכער די אל=ײ בּערזעצונג פון געוויסע ערטער אין תנ"ך קען דינען אַלס אַן אָנהײבֿ,
111
דער 6טער פּונקט פון טאַגעס-אָרדנונג גאַשעפטיקט זיך מיט ,דער יידי=. שער יוגנט און דער יידישער שפּראַך'. וװיל מען קלאָר װערן אין דער בֹּא: ציונג פון דער יוגגט צו אונדזער שפּראַך, קען מען אָבּער ניט בּאַננוגענען זיך מיט פאַרבּײַגײענדיקע בּאַמערקונגען מכּח דעם איצטיקן מצב, מען מוז האָבּן גענויע ידיעות, יאָ, זאָגאַר אַ סטאַטיסטיק אין די הענט מכּח דעם װאָס פאַר א צאָל לעזער האָבּן מיר אין דער יוגנט, צו וועלכע שיכטן געהערן זיי, װאָס זוכן זיי אין דער ליטעראַטור און װאָס פאַר א בּאדערפנישן זײערע בּאַפּרידיקט זי. נאָר דאָ שטױסן מיר זיך װײַטער אָן אױף דער שװערער פראַגע, דאָ פּאַלן מיר װײַטער אַרײַן אין תּהום װאָס ליגט צװישן אונדז און צװישן די לעזעריקרייזן,. און גראָד אין דער פונקט זײער א װיכטיקער: די
43 די צוגריטוננען
יוגנט שטעלט מיט זיך פאָר דעם נײַעם דור װעלכער טרײַבּט װײַטער זײַן קִיום מיט דער יידישער שפּראַך אויף זײַנע ליפן. אױפהײבּנדיק זיך איבּער די השגות פון דער אַלטער יידישער װעלט מיט איר אָפּהענטיקייט, זוכנדיק גייסטיקע שפּײַן פאַר זײַן דורשטיקן האַיץ און מה, זאָגט ער צו אַ נײַע צוקונפט דער יידישער ליטעראַטוד--און אויף אים קאָן זי בּוען איר יסוד,
נאָר ניט מיט דער יוגנט אין עגגן זינען דאַרף מען זיך בּאַשעפטיקן אין דער הינזיכט; נאָר ס'איז שוין צײַט צו שאַפן עפּעס אױיך פאַר אונדזערע קינדער, פאַר די קינדער פון די בּרייטע פאָלקסשיכטן, וועלכע זייגן אײַן די יידישע שפּראַך מיט דער מוטערמילך און בּאַקומען אין איר זײער ערשטע הדרכה, אָנשטאָט צו לאָזן די קינדער זיך אֵן סדר און פּלאַן ערציען פון די פאַרזאָרגטע עלטערן און אָנשטאָט צו לאָזן זי אָן אַ בּעסערער ערציונג. בּיז זי װעלן אוסלערנען א װעלכע ניט אין שפּראַך, איז דאָס בּעסטע און װויכטיקסטע שאַפֿן פאַר זי אַ יידישע קינדערוועלט, אַ קינדערצײטונג געשריבּן אויפן פּשוטן לעבּעדיקן מאַמע:לשון, ועלכע זאָל זי אין דער ריין קינדיש: גאיווער פאָרם צוטראָגן די ערשטע השגות פון װיסנשאַפט, מאָראַל און לעכּנס: קענטניס. דער חוב אַזאַ קינדערװעלט צו שאַפן איו אַ גרויסער און היל קער, און אים צו ערפילן אין איצט די רעכטע צײַט: די יידישע שפּראַך האָט איצט געשאפן אַ בּרייטערן צוטריט צו דער ידישער פאַמיליע; די איבערצײַגונג, אַז די רעליגיעזע ערציונג אַלײן איז װײגיק, איז דורכגע: דרונגען אַלע שיכטן -- און דערצו האָבן מיר איצט אין אונדזערע רײיען די בּעסטע ליטעראַרישע קרעפטן װאָס זענען מסוגל אַראָפּצולאָון זיך אין דעם וועלטל פון דער קינדהייט און וועלכע האָבּן בּיז הײַנט געאַרבּעט מיט גריס ערפאָלג אין דער העברעישער קינדער;ליטעראַטור װעט די קאַנפערענץ דערצו געפינען די נייטיקע מיטלען, כּדי זי זאָל קאָנען די זאַך מאַכן פאַר א ווירקלעכן פאַקט אין לעבּן, װעט מיט דעם אַלײן שוין זײַן אָפּגעטאָן איינע פון אירע װויכטיקטטע אױפגאַבּן,
די װײַטערדיקע פיר פּונקטן פון דער טאַגעס:אָרדגונג בּאַשעפטיקן זיך ספּעציעל מיט דער ײדישער פרעסע און בּינע און מיט דער עקאַנאָמישער לאַגע פון די שאַפּנדע קרעפטן זייערע.
אויבּ די יידישע פּרעסע האָט זיך שוין דערשלאָגן צו אַ געוויסער פּאָפּ= לאַריטעט אין די יידישע מאָסן; אוב אַ יידישע צײַטונג װערט מיט יעדן טאָג אַ מער נייטיקע גײסטיקע בּאַדירפניש אין יעדער ײדישער הז אױבּ עס האָט זיך אויסגעבּילדעט אין פאָלק אַ השגה איבער דעם װערט פון דער אָדער יענער צײַטונג, פון דעם אָדער יענעם שרײַבּער -- אין עס נאָך לי? דער ניט דער פאַל מיט דער ײדישער בינע. די שעפּפונג פון אַן אמתער יידישער בּינע איז נאָך ניט געשען, כאָטש עס איז אױסגעװאַקסן דערצו אַ בּרענענדע קולטורעלע בּאַדירפגיש בּײַ די פאָלקסשיכטן און כאָטש דאָס יידישע לעבּן גיט רײַכע מאַטעריאַל פאַר דער ידישער בּינע. אַ סך אַלטע
די פּרעסע צו דער עפענונג 49
.;פּורים:שפּילן" און נײַע ניט בּעסערע װערק האַלטן זיך נאָך אין זייער װערט, אונטער אַ מער מאָדערנער מאַסקע שטײיען אויף אַלטע בּדחנים און ,נאַ2 רײַכערן" דעם אוצר פון אונדזער ליטעראַטור. דער געשמאַק פון די עלטערע טיילן אין דער מאַסע איז שרעקלעך פאַרדאָרבּן, און אַ געשמאַק צו אַן עסטע: טישן פאַרגעניגן פעלט זיי לחלוטין; העכסטן קען מען אַרבּעטן און שאַפן יאַ יידישע בּינע פאר די יונגען די אַלטע װעלן ערשט אַרײַנגעצױגן װערן שפּעטער, ווען מען זאָל געצן אַ נאַציאַנאַלע פאַרבּונג דעם ידישן טעאַטער און מען זאָל די העלדן, ועלכע זי זעגען געויינט צו זען אין פורים:שפּיל, יאויפהייבּן צו העלדן פון אַן אמתער היסטאָרישער דראַמע; דעם אָנהײבּ האָט בּאַװוּסטזיניק אָדער ניט געמאכט שלום אַשׁ אין זײַן ,שבּתי צבי" און זאָגט דאָס צו אין אַ ריי װײַטערע היסטאָרישע דראַמען. דעם יסוד פאַר אַ יידישן -טעאַטער דאַרפֿן לייגן גרופּן ליבּהאַבּער און װאַנדערנדע גרופּן אַנטװיק: לענדיק דעם געשמאַק פון דער מאַסע, ועלן זיי שאַפן דעם אָרט פאַר אַ שטענ? דיק טעאַטער אין יעדער שטאָט,
דאָס טעאַטער און דאָס בּוך--האַנט בּײַ האַנט דאַרף דאָס צװילינגס:פּאָר אַרײַנגײן אין דער יידישער גאַס, דורכדרינגען אין אַלע פאַלקסשיכטן און -גיסן ליכט אין לעבּן אַרײַן, די עקאַנאָמישע לאַנע פון דער יידישער מאַסע איז אַ שװערע, זי אין אָפּגעריסן פון גייסטיקן לעבּן, איז שטענדיק אין צהלה, לויפנדיק נאָך חיונה; דערפאַר דאַרף דאָס יידישע בּוך און דאָס יידישע יטעאַטער געמאכט ווערן בּיליק, כּדי יעדערער זאָל קענען פון זיי געניסן, נאָר דאָס איז נאָך װײניק, אין די פאַמיליען?קרייון דאַוף געפלאַנצט װערן פריער ליבע צום ידישן בּוך און טעאַטער, און דאָס יידישע בּוך און טעאַטער דאַרפן געשטעלט וערן אַזױ, אַז מען זאָל זי קענען ליבּן, אַז מען זאָל זײ מוון ליבּן, זי זאָלן ניט זײַן ענג טענדענציעז און ניט פּוסט, זי זאָלן דעם פאָלק דערלאַנגען דאָס לעבנסבּילד און לערנען אים געפיגען אַליין ידאָס גוטע אוֹן דאָס שלעכטע, דאָס אידעאלע און פאַרדאָרבּענע.
בּמילא ווען דאָס יידישע בּוך און טעאַטער װעלן געפינען זייער בּרייטע אַגערקענונג אין פאָלק, װעט װאַקסן אויך דער דרך:ארץ פאַרן יידישן שׂריי? בער און ס'װועט זיך פארבּעסערן זײַן עקאָנאַמישע לאַגע, זײַן שאַפן װעט -בּרענגען פרוכט פאַר אַ גרויסער מאַסע, וועלכע װעט אים איך געבּן די מעגי לעכקייט צו אַנטװויקלען פרלי זײַן טאַלאַנט, בּאַטראַכטן די עקאַנאָמישע לאַגע פון די יידישע שרײַבּער אַלס אַ זעלבּשטענדיקע זאַך איז דערפאַר אוממ9ג? לעך, און נאָר די װײַטערדיקע אַנטװיקלונג און פאַרשפּרײטונג פון דער שפראך קען דאָ אַרױסװײַזן איר גוטע ווירקונג. עפּעס קען אמת אױפגעטאָן ווערן דורך זעלבּסטהילף פון די שרײַבּער גופא, נאָר אַזאַ זעלבּסטהילף קען זײַן הײַנט זייער שװאַך און קען נאָר אויסגעניצט װערן פאַר צופעליקע 591 שעענישן, װי פאַרן פּאַל פון טיט פון ועלכן ניט אִיז שרײַבּער, װעמעס פאַמיליע עס בּלײַבּט אָן מיטלען,
5(
50 די צוגרייטונגען
אַ רײין:פּאָליטישע פראַגע איז די פראַנע מכח דער אַנערקענונג פון דער יידישער שפּראַך, און פאַר איר דורכפירונג קען פאַר קיין פֹאֵל גאָרנישט בִיט טון אַ שפּראַך-קאָנפערענץ, װעלכע טראָגט ניט קיין שום פּאָליטישע פאַר: בּונג, אויף וויפיל מען פאַרשטײיט אונטער דעם פונקט די אַנערקענונג מצר דער מלוכה און פון דער אָפיציעלער װעלט - איז די לאָגע אין יעדער לאַגך פאַרשײדן און הענגט אֶפּ פון די פּאָליטישע טענדענצן פון דער מלוכה אוך פון דער פּאָליטישער מאַכט פון יידן, מיינט מען אָבּער אונטער דעם די אגער= קענונג מצד דער געזעלשאַפּט, אַזױ האָט די פּראָגרעסיווע געזעלשאַפט, אף וויפיל זי ווייס פון דער יידישער שפּראַן, גאָרניט קעגן איר אַנערקעגונג, אוֹף די לעצטע צײַט װײַוט זי אַפילו אַרױס אַן אינטערעט פאַר די װערק פון אונדזער ליטעראַטור, געװיינלעך קען מען די זאַך ניט װײַט טרײַבּן אוך פּאַרלאַנגען, אַז מען זאָל לערנען אונדזער שפּראַך; װײַל כּדי אַן אַנדער פאָלק זאָל לערגען אונדזער שפּראַך, דאַרף זי האָבּן װועלכע ניט איז בּאַזונדערע קולטורעלע אָדער װירטשאַפּטלעכע פאַרדינסטן, און ליידער האָט זי נאָך גיט די און ניט יענע.
לערנען אוֹן בּאַשעפּטיקן זיך מיט דער שפּראַך-פאָרשונג קען מען גאר שטעלן פאַר אַ מאָראַלישן חוב די אײראָפּעיִשע שפּראַך=פאַקולטעטן, װוּ מעך בּאַשעפטיקט זיך מיט א סך גאַנץ װײניק קולטורעלע לשונות,--דאָס אין אמת ניס קיין שווערע אויפגאַבּע, נאָר מען דאַרף צו איר גיין אױף אַן אומועג און האָבּן צו איר פּאַסיקע קרעפטן. מען מוז אין דער װיסנשאַפטלעכער פרעסשף פון אײיראָפּע פאַרשפּרײטן ידיעות איבער דער געשיכטע און בּנין פון אונדזער שפּראַך און זען בּאַקענען מיט איר די שפּראַך-פאָרשער, און דאַן איז די זאַך געווונען.
די אַנערקענונגס:פראַגע קען אָבּער אױיסװאַקסן גאָר ניט געריכט איןף אַ בּרענענדיקן פּונקט פון טאַגעס:אָרדנונג, ווען מען זאָל אונטער איה פאַרשטיין די פרינציפּיעלע אַנערקענונג פון דער ידישער שפּראַך אין דער יידישער גאַס. דאָ װעלן אַרױפקומען אױפן װאַסער די אַלטע פראָגן מכּת העבּרעיִש און איר קאָנקורענץ מיט יידיש, -- פראָגן וועלכע זענען די לעצטצ צײַט בּאַהאַנדלט געװאָרן גענוג פון בּיידע צדדים און וועלכע האָבּן ניט קיין פּראַקטישע נוצן פאַר דער קאַנפערענץ, וועלכע האָט פאַר זיך נאָר איין צורעק: שאַפן גינסטיקע תּנאָלִם פאַר דער אַנטװיקלונג פון דער יידישער שפּראַך.
אַ שווערע און צום טײל אַ פּאַליטישע איז אוֹיך די פראַגע מכּת ליטעראַרישע אייגנטום און זײַן פאַרזיכערונג", די יידישע ליטעראטור, װעלכף װאַנדערט איבּער ימים און לענדער צװאַמען מיטן ײדישן פאָלק, איז זייער שטאַרק געבּונדן אינעם אינטערנאַציאָנאַלן שוץ פון בּוך, און כּל זמן דאָס בּוך װעט ניט אינגאַנצן זײַן געשיצט און כֹּל זמן ניט אַלע מלוכות װעלן זײַן אין יד=אחת, װעט אונדזערע שרײַבּער פון דעם אויסקומען צו לײַדן, װאָס קענען זיי דערצו טון; װי קענען זײי זיך העלפן? דער װעג װעלכער ליגט פאַר זל
די פרעסע צו רער עפענונג 41
איז נאָר די פּרײַע פאַראייניקונג פון אַלע יידישע שרײַבּער אין פאַרשײדענע לענדער אוֹיף אָפּצוהיטן בּרידערלעך זייערע אינטעױעסן. אַזאַ פאַראײיניקונג קען זײַן זייער ערנסט, אָבּער דער יסוד אירער װעט שטענדיק בּלײַבּן נאָר אַ מאָ. ראַלישער, און פאַר וועמען מאָראַל איז פון װײניקן ווערט, װעט קענען יעדן טאָג זייער רעכט ניט אַכטן. די פראַגע איז דערפאַר גאָר ניט קיין גרינגע.
דאָס זענען די פּונקטן פון דער טאַגעס:אָרדנונג, צו װועלכע עס װעלן נאָך צוקומען פאַרשײדענע פאָרשלאָגן פון פּראַקטישער נאַטור,
די צײַט פאָדערט פון אונדז אַרבּעט, און מיר גײיען צו איר, מיר גייען לײגן דעם יסוד פון אַ נײַער עפּאָכע אין אונדזער שפּראַך-געשיכטע. דער עיקר איז אָבּער -- אַלץ אָן איבּעריקע התלהבות און אויך אָן יאוש. מען דאַרף ניט איבּערשאַצן די כּחות און ניט װײניקער שאַצן זיי, אין ערשטן פאַל בױט מען לופט:בנינים, וועלכע פאַלן אונטערן הילכיקן געלעכטער פון די שונאים, אין צװייטן פּאַל בּויט מען גאָרניט,
יעדער התחלה איז שװער, און מאַכן זי אין אַזאַ מאָמענט, װען דאָס גייסטיק דורשטיקע פאָלק שטייט שטום און וען שאַפּנדיקע כּחות װאַקסן און גייען פאַרלאָרן, איז דער הײיליקסטער חוב פון אונדזער צייט, ערנסט און מיט האָפּנונג אין דער אַרבּעט!
בּערן, 17 אױגוסט, 1908,
לײטאַרטיקל אין פאָרװערטס, נ"י, סעפּטעמבער 12 יי די ש
דער טשערנאָװיצער קאַנפּערענץ איז אייגע פון די פּאַסירונגען, וועלכע שטרעבּן פעסטצושטעלן זי ווירדע און וויכטיקייט פֿון אונדזער ;מאַמע=לשון, '--- דעם אַמאָליקן זשאַרגאָן אן אָרט געבּן צװישן די שפּראַכן אין אייראָפּע, אַזעלכע פּאַסירונגען זענען אין פאַרלוף פון די לעצטע 25 יאָר געװען פאַר; שיידעבץ, די וויכטיקסטטע פון זיי קומען אין דער פֿאָרמע פון יידישע ליטערא: רישע װערק. יעדע טאַלאַנטפולע סקיצע װאָס װערט געשריבּן פון אונדזערע בּעלעטריסטן, יעדע שיינע געדיכט װאָס װערט געבּאָרן פון די פעדער פון אונדזערע פּאַעטסן מאַכט סיפער דעם אפנדרוק, אַז ײדיש אין ניט קיין ,בּאָלבּערלי", נאָר א שפּראַך מיט אַלע שפּראַכן פון דער ציוויליזירטער וועלט צוגלײיך,
דער אַלטער געפיל איז אָבּער נאָך גאַנץ שטאַרק אײַנגעװאָרצלט, אוך ווען אַ געבילדעטער רוסישער ייד פון דעם אַלטן דור לעזט איבּער אַן ער= ציילוגג פון פרץ אדער שלום אֵש, װוערט ער איבּערראַשט, עס גליײבּט זיך אים גאָרניט, אַז אויף יידיש זאָל מען אַזױ קענען שרײַבּן די זאַפּטיקײט פון די אויסדריקע, די בויגיקייס פון די זצצע, די מעלאָדישע שיינקייט און די זעלבּשטענדיקע קראַפט פון דעם גאַנצן צװאַמען:געבּױ פון די װערטער --
יי =
52 די צוגרייטונגען
דאָס אַלעס קומט בּײַ אים אויס װי אַ נײַעס, וועלכער האָט זיך אים קיין מאָל ניט געטרוימט, עס איז אַזױ, װי אַן אַלטע בּאַקאַנטע פרויענצימער, װאָס מיר קענען פאַר אַ מיאוסקייט און אַ שלומפּער און אַ נאַר, װאָלט פּלוצלינג פאַר אונדז ערשינען מיט אַ שיינער חנעוודיקער געזיכט, אין פרעכטיקע קלײידער און מיט קלוגע, אינטערעסאנטע רייד, עס איו שער צו גלײבּן, אַז דאָס איז די זעלבּען: עס איז אָבּער פאָרט זי. די שטימע איז אירע, דער אָנבּליק איז אירער, יעדע אװאַיע איז אירע.
די יידיש פון די פיצעס מיט די אַשט, מיט אירע אַלע עשירות און גלאַנץ, איז נאָך אַלעמען די זעלבּע יידיש װאָס אונדזערע מאַמעס און בּאָצּעס האָבּן גערעדט, ניט בּלויז די נשמה איז די זעלבּע, נאָר דער גוף אויך. און װאָס געענטער זי איז צו די אַלטע, אַלטע מוטערשפּראַן אונדזערע, װאָס יידישער די יידיש, אַלץ געשמאַקער לעזט זי זיך, אַלץ זיסער איז איר מויק אין אונדזערע אויערן, אַלץ העכער איז איר פּראַכט אין אונדזער האַרצן.
אױיסצוװאָרצלען אַלטע, טיף אײַנגעגראָכּעגע אײַנדריקע איז אָבּער ניט לײַכט. עס נעמט צײַט. די אַנערקענונג, אַז אונדוער שפּראַך איז אױך אַ שפּראַך, קומט אָן בּיסלעכװײ, יעדע נײַע ליטעראַרישע װערק העלפט מיט. יעדע יידישע צײַטשריפּט, װאָס רעדט מיט דעם וירדיקן טאָן פון די אומות העולם, פאַרשטאַרקט דעם נײַעם בּאַגריף; און אַזאַ פּאַסירונג וי אַ קאַנפּערענץ, װוּ יידיש װערט בּאַשפּראָכן אַלס אַ שפּראַך װאָס קען װײַטער ניט זײַן קיין הפקר, נאָר מוז האָבּן בּאַשטימטע פאָרמען, אַ בּאַשטימטע גראַ. מאַטיק, בּאַשטימטע ,ספּעללינג" -- אַזאַ קאָנפערעגץ רעזומירט אַלע דיזע אײַנדריקע און שטרײַכט שטאַרק אונטער דעם בּאַװוּסטזײַן, אַז יידיש איז אַ פיל וויכטיקערע זאַך װי מען פלעגט מיינען, און קען זײַן אַזױ װיכטיק װי דײַטש, וי פראַנצויזיש, רוסיש אָדער ענגליש,
דער קװאַל פון דיון װאַקסנדן נײַעם בּאַגריף איז די יידישע פּאָגראָ. מען:עפידעמיע, װאָס האָט זיך אָנגעפאַנגען אין די אַכציקער יאָרן. װען ניט זי, װאָלט אַ געבּילדעטער ייד װאָס שרײַבט יידיש געװען אַזאַ זעלטנהיט וי פריער, גלײַך נאָך די ערשטע פּאָר פּאָגראָמען װאָכן יידישע סטודענטן װאָס פלעגן זיך שעמען צו הערן װי מען רעדט יידיש, -- װער רעדט שוין װעגן רעד -- גלײַך נאָך די ערשטע פּאַר פּאָנראָמען האָבּן זײ אָנגעפּאַנגען אױף די גאַסן, אין דער הויך, זייער מוטערשפּראַך צו געבּרויכן, דאָס איז געװען זייער דעמאַנסטראַציאָן צו װײַון, אַז פאַרגאָסענע יידישע בּלום האָט זײ די
| אויגן געעפנט, אוימגעװעקט זײי פון זייער נאַרישן טעות, אַז זײ קענען זיך
אָפּשאַקלען פון זייער פאָלק,
און אַזוֹי חאט זיך דאָס אַנגעהױבן, די ערשטע ציגל צו דעם בנין פון דער יידישער ליטעראַטור האָט אַבּראַמאָװיטש און שלום:עליכסם געמאַכט פריערן אָבּער ווען ניט די פּאָגראָמען, װאָלט די געפּײַדע װײַט ניט דערגאַנ? גען, אום עס זאָל קענען בּײי אונדז װאַקסן אַ ליטעראַטור, איז צוערשט
די פרעסע צו דער עפלנונג 53
נײיטיק געווען אַן אַלגעמײנער הכשר אױף ידיש, אַן אַנערקענונג, אַז צו שרײיַבּן ,זשאַרגאָן" איז ניט קיין אומפּאַסיקע זאַך, -- אַז אַדרבּא, עס איז אַ גוטע זאַך. |
װאָס שפּעטער װעס זײַן, קענען מיר ניט נביאות זאָגן, וי אַזױ עס װעט װירקן אױף דעם שיקואַל פון יידיש אַן אמתע בּאַפרײַונג פון רוסלאַנך מיט אַן אמתע אויסלייזונג פון די יידן -- דאָס אויסצורעכענען פֿאָרױס נצָ= מען מיר זיך ניט אונטער. פאָרלויפיק אָבּער איז דער פאַקט א פאַקט, אַז די יידישע שפּראַך בּליט און װאַקסט, און אַז אין אונדזער בּעלעטריסטיק וי ניקסטנס איז זי שוין רײַך אַנטװיקלט גענוג צו פאַרדינען א פּלאַץ צוװישן די לשוגות פון אײיראָפּע.
אונדזער קאָרעספּאָנדענט צביון װונדערט זיך, פאַרװאָס דאָ אין אַמערל= קע צײַגן מיר אַרױס וייניק פאָרזיכטיקײט אין אונדוער יידיש, װאָרום מיר געבּרויכן אַזױ פיל ענגלישע װערטער און מאַרקירן איבּערהױפּט ניט אין שרײיבּן, צי דער אױיסדרוק אין אַ ריין=ידישער צי ניט, זאָגאַר דאַן וען אַ יידישער אויסדרוק איז צו דעם געדאַנק פאַראַן -- און ניט קיין ערגערער, וי דער ,גויַישקער"
אויף דעם קענען מיר בּלויז זאָגן, דאָס אין דעם דראַנג פון פּראַקטישן אַמעריקאַנער לעבּן מוזן מיר פון דער שפּראַך פריער פון אַלץ אַ פּראַקטישן געבּרויך מאַכן -- הױפּטזעכלעך אין דער זשורנאַליסטיק, דער הופּטצװעק איז צו זען, אַז װאָס מערער מענטשן זאָלן אונדז פאַרשטײן: וען די ריינקייט פון יידיש שטייט אונדז אין װעג אין דיזער בּאַציָונג, מוזן מיר אָפּפערן מיט איר, ווען אַן ענגלישער אויסדרוק איז געװאָרן אַ טייל פון אונדזער היגעץ יידיש און איז נאַטירלעכער און מאַכט דײַטלעכער דעם געדאַנק, בּרויכן מיר אים, פילע ווערטער אַזעלכע זענען אַזֹי צוזאַמענגעװאַקסן מיטן היגן לעבּן, אַז אָן זי איז דאָ אונדז פיל שװערער זיך צוזאַמענצורעדן אַזאַ װאָרט למשל וי ,מאָרטגײדזש" איז איצט אַוֹי גוט בּאַקאַנט אונדזערע היגע יידן װי דער װאָרט ,טיש". וען מיר זאָלן אים בּרוֹיכן אויף רוסיש, אָדער אויף דייטש, װאָלטן זיי אים ניט פאַרשטאַנען. װען מיר זאָלן דאָ זאָגן ,רעשטע" צום בַּיס שפּיל אַנשטאָט ,טשיינזש", װאָלט דער לעזער צוערשט געמוזט זיך אָפּשטעלן דערמאָנען זיך מיט אַ שמייכל, אַז אינדערהיים זאָגט מען אַזױ און װאָס דאָס בּאַטײַט,
דער היגער לעבּן איז פיל בּרייטער וי אין די אַלטע געטאָס. די יידן נייטיקן זיך דאָ דעריבּער אָפט אין װערטער װאָס זי האָבּן אינדערהיים גאָר ניט געדאַרפט, און דיזע װוערטער זענען דאָ צװאַמענגעקניפּט מיט די היגצ בּאַדירפניסע,
ליטעראַטור װערט גאַנץ אַנדערש געלעו; אָבּער אַ צײַטונגסיאַרטיקל איז אַ זאַך פון מאָמענט; שנעל געלעזן, שנעל פאַרגעסן. נון, דאַרף מען האָבּן אין זינען, אַז מיר שרײַבּן דאָ אונדזערע צײַטונגען פאַר עמיגראַנטן פון די
54 די צוגרייטונגען
פאַרשיידנסטע געגנטן, מיט די פאַרשײידנסטע יידישע דיאַלעקטן, און אַלע מוזן זי גלײַך קענען פאַרשטײן װאָס מען מיינט,
אויף די ליטעראַרישע ידיש פון אַמעריקע אָבּער האָט די ליטע. ראַרישע יידיש פון רוסלאַנד גאַנץ געוויס איר ווירקונג געתאַט,
דעם װײטארדיקן אַרטיקל האָט מאָריס ראָזענפעלד, זײענדיק אין עסטרײיך, געשריבן צום נואיאָרקער /,פאָרװערטס? נאָך פאַרן אָנהײבּ פון דער קאָנפערענץ; ער איז אין , פאָרװערטס? געדרוקט געװאָרן סעפּטעמבּער דעם 19טן מיטן נאָמען: ,קראָקע, ײדיש און טשערנאָװויץ*". מיר דרוקן איבּער דעם אַרטיקל פון ,ד"ר בּירנבּױמס װאָכענבּלאַט* נומ' , פון אָקטאָגער 2 צזאַמען מיט די דאָרטן צוגעגעבּענע בּאַמערקונגען, װעלבע מיר ברענגען צום סוף אַרטיקל. (זע אױך מ, ראָזענפעלדס ,שריפטעןי {ש, ג"י 1910 ז 161--168,)
מאָריס ראָוענפעלד: די בּאַדייטונג פון ,ושאַ רגאָן' אין גאַליציען:
איך הװאָבּ נאָר װאָס אַװעקגעשיקט פינף קראָנען נאָך טשערנאַװיץ, בּוקאָווינע, וועלכע װעלן מיך דאָרט בּאַרעכטיקן אַלט דעלעגאַט צו דער ,קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך' און װעלן מיר געבּן אַ שנעלע גי לעגנהייט זיך צו פאַרגעסן אָן דעם אַסימילאַטאָרישן קראָקע?. דער געדאַנק פון דער קאָנפערענץ איז געבּאָרן געװאָרן אין אַמעריקע, ניװײאָרק, צו דער צײַט, װאָס ז"ר נאַטאַן בּירנבּוים האָט דאָרט געהאַלטן זײַגע פאָרלעזונגען. דעמאָלט האָבּן עטלעכע ניװײאָרקער יידישע שרײַבער זיך אונטערצייכנט איף דעם ערקלערונגס:בריוו וועגן די נייטיקייט פון אַזאַ קאַנפערענץ. פון יענע אַלע אונטערצייכנטע פאָרט אָבּער צו דער טשערנאַװיצער אסיפה בּלױו איין איינציקער, זשיטלאָווסקי, און איך בּין דער צוייטער אַמעריקאַנער, װװועמען עס איז בּאַשערט צופעליק צו זײַן פון די קאָנפערענצלער. לט װי איך האָבּ ערשט יעצט ערפאַרן, געפיגען זיך שוין אין טשערגאַװיץ פּרץ, אַש, נאָמבּערג און נאָך אַנדערע ליטעראַטן פון רוסלאַנד און גאַליציען. איך על װאַרשלג. לעך אָפּפאָרן פון קראָקע צו דער קאַנפערענץ צװאַמען מיט אַבותם ריזען, בּאַלד נאָך מײַן פאָרלעזונג, טאַקע די זעלבּיקע נאַכט. ריזיקע פאַרבּערייטונגען זענען געמאַכט געװארן, עס װעלן געהאַלטן וערן רעפּעראַטן פון גרויסע שרײַבּער, איך װעל דאָרט האָבּן אַ ספעציעלן אֶװנט אין דעם גרויסן דײַטשן טעאַטער, פון װעלכן עס װעט אַראָפּגײן 40 פּראָצענט פאַר (ליטעראַרישע צוועקן און פאַר אָרעמע שרײַבּער, וועמען מען װעט מווזן דעקן די הײַו/* קאָסטן אאַז"וו,
מילא, אַ קאָנפערענץ װעט דאָס זײַן און א היסטאָרישע דערצו, דאָךְ צו רופן די צונױפגעפאָרענע שרײַגער ,דעלעגקטן" איז נישט אינגאַנצן ריב
די פּרעסע צו דער עפענונג 5
שיק,, װײַל די בּאַטרעפנדע שרײַבּער זענען פון קיינעם נישט דעלעגירט; זײי זענען פון קיין פּאַרטײ, חברה, פאַראיין אָדער גרופע נאָך טשערנאָװיץ ניט געשיקט געװאָרן. די ליטעראַטן פאַרטרעטן דאָרט ממש נאָר זײיער אייגענעם צוילן און אין אַ װײַטן זין -- די יידישע שפּראַך. אָבּער דאָס אַלײן, װי עס שיִַנְט, איז גענוג, דען כאָטש די זאָגענאַנטע דעלעגאַטן פאַרטרעטן דאָרט יקיינעם נישט, פאַרטרעטן זי אַלעמען. זענענדיק די דעלעגירטע פון דער פאַלקסשפּראַך, פאַרטרעטן זי דאָס גאַנצע פאָלק. עס זעט אפילו אויס זייער פרשמד, דאָס אַזאַ קאָנפערענץ זאָל זײַן אײַנבּאַרופן און אַראַנזשירט פון אַ מאַן, וועלכער קען קיין װאָרט יידיש נישט רעדן און צומאָל זײער שװער פאַר? שטיין? איך מיין ד"ר בּירנבּוים, דאָך נישט יעצט איז די צײַט צו אונטער= זוכן די פּסיכאָלאָגיע דערפון, סײַ װי סײַ איז ד"ר בּירנבּוים אַ יידישער שרל= -בּער, כאָטש ער שרײַבּט אין דײַטש, און ער האָט, מען מון דאָס אים מיט רעכט געשטיין, פאַר דער יידישער קולטור זייער פיל אױפגעטאָן, זיך פּשוט פּאַר איר מקריב געווען.
איך ווייס, אַז מיט דער אױסנאַם פון איניקע מענטשן האָט מען אין :אַמעריקע קיין צו גרויסע אינטערעסע אין דיזן טשערנאַװיצער צװאַמענפאָר -מחמת פאַרשידענע טעמים, ערשטנס גלײבּט מען, אַז עס װעט דערפון קיין פּראַקטישעס סך-חכּל נישט אַרויסקומען. צװײטנס איז דער אַמעריקאַנער יידישער שרײַבּער, װי דער ידישער לעזער, נישט צו שטאַרק פאַרקאַכט אין גראַמאַטיקאַלישע כּללים, װאָס מאַכט דאָס אויס אוב מען שרײַבּט ,גיין", פגעהן" אָדער ,גאֵין", ,איד", גייד", ,יוד" אָדער ,יאַהודי", אַזױ לאַנג װי מען קען דאָס איבּערליינען און פאַרשטײן, אַ גראַמאַטיקע קען דאָך נישט אײַנגע? פלאַנצט וװערן אין אַ פאָלק אָן פאָלקסשולן, איבּערהיפט אָן העכערע שולן, אָן גימנאַזיעס, וועלכע ערקלערן און גיבּן איבּער מיט דורכפּראָבּירטע, פ9= דאַגאָגישע מעטאָדן און פּראַקטיקע דעם גייסט פון דער שפּראַך, טױזנט גראַ= מאַטיקעס און בּיכער איבּער רעטאָריק און שפּראַך:לערע װעלן קיין גראַמאַטי קאַלישע שפּראַך נישט שאַפן, װען עס װעט נישט זײַן קין בּאָדן אויף װועלכן די שפּראַך זאָל זיך אַנטװיקלען, קיין שולן װוּ די יוגנט זאָל קומען לערנען, בּײַ די מערצאָל אַפילו פון אונדוערע גוטע שרײַבּער װערט דאָס יידיש בּאַטראַכט בּלוין אַלס א פּראַםס װאָס פירט אַריבּער צו דער אַנדערער זײַט, צו דער לאַנדשפּראַך, װעלכע יעדער אינער פון אונדן מוז לערנען אין דעם לאַנד װוּ ער געפינט זיך.
אָבּער אָט די אַלע טענות, גערעדט מיט אַ גקאַלטן לונג און לעבּער", קענען נאָר גילטן אין אַמעריקע. דאָ, אין גאַליציען, זענען זײי מער װי אַ בלויזע פראַגע וועגן דקדוק, דאָ איז דאָס אַ פּאָליטישע פראַגע, אַ לעבּנס? פראַגע. און טשערנאָװויץ זאָל איר פאַרענטפערן, דען נאָר אין עסטרײַך מוו די אַלטע שאלה, אױיבּ יידיש איז אַ ,זשאַרגאָן", אוב יידיש איז אַ ;לשון"--
געלייזט װערן,. דאַ מוז זיך איינער שטאַרק און אַכט נעמען, אוב ער װיל
56 די צוגרייטונגען
אין דיזער אַנגעלעגנהייט עפּעס אַרײַנרעדן און זיך אָפּטראָגן מיט גאַנצש בײנער, דאָ איז דאָס ניט קיין קאַפעהױז:שאלה, קיין יאַלעװער געגנשטאַנײ פּאַר אַ קיבּעצאַרניע; דאָ אין שון װעגן דעם פאָרגעקומען אַ סכסוך אין עסטרײַכישן פּאַרלאַמענט און עס שלײַפן זיך געװער פאַר דיזער שפּראַך:שלאַכט,. װאָס מוז און װעט פריער אָדער שפּעטער אויפרודערן די װעלט,
דיזע גרויסע קשיא, װאָס װוּרצלט טיף אין די אינערלעכע פּאָליטיק: פון די גאַליצישע יידן, איז ערשט אַרױסגעקומען אין איר גאַנצער, פולער שאַרפקייט זײַט עסטרײַך האָט געגעבּן אַ לע אירע בירגער דאָס גלײַכע או געהיימע שטימרעכט און די פאַרשידענע נאַציאָנאַליטעטן, װאָס שטעלן צונוים איר מלוכה, כּמעט פולשטענדיקע אױטאָנאַמיע, מיט אַ געזיכערטעס רעכט זיף צו בּילדן אין זייערע אייגענע שפּראַכן אױף די חוצאות פון שטאט. דל טשעכן, די פּאָליאַקן, רוטענער, קרואַטן און אַנדערע- נאַציאָנאַליטעטן אין דעם האַכּסבּורגישן רײַך (עסטרײַך) אַרבּעטן יעצט װעגן די אַפיציעלע אַנערקענונב. פון זייערע מוטער:שפּראַכן, און די יידן אַרבּעטן אויך דערפאַר. װען די שפּראַך פון די יידן זאָל אַנערקענט װערן, װעלן זי מעגן פאָדערן פון זייער פּראָװינץ:לאַנדסטאַג אַ יידישע קאַטעדוע אין דעם גימנאַזיום אָדער אין דער אוגיווערזיטעט, װוּ װויסנשאַפטן װעלן געלערנט ווערן פון אַ יידישן פּראַפּעטאַ אין ייזישער שפּראַך.
נון האָבּן אָבּער יידן ליידער צוויי שפּראַכן. איינע, װאָס זי האָבּן איך גלות געשאַפן און איינע -- װאָס זיי האָבּן אין גלות פאַרגעסן, נעמלעך: דאָס טויטע לשון קודש, די רעליגיאַנס:שפּראַן פון די תפילות און יוצרות, װאָס דאָס פאָלק פאַרשטײיט נישט, און דאָס לעבּעדיקע יידיש, װעלכע איז די מוש טער שפּראַך פון שטאַרקע זיבּן מיליאָן יידן אין דער גאַנצער וועלט, ווען דעף יידישער אַבּגעאָרדנעטער שטאַנד, פון לעמבערג, א ציניסט, האָט געדאַרפט נעמען די שבועה אין פּאֲרלאַמענט, האָט מען אים געהייסן שװערן אין זײַן פאָלקס-שפּראַך, און ער האָט געװאָלט שווערן אין לשון=קודש, אָבער דאָ האָט זיך אויפגעהויבּן די שאלה, אױבּ דאָס פאָלק רעדט לשון קודש, און קומעבט דיק צום פּאַשלוס, אַז העבּרעיש װערט נאָר געבּרויכט בּלויז פון זאָגענאַנטע יידישע שפּראַך-אַריסטאָקראַטן, האָט ער געמוזט שווערן אין יידישוּ. אַדאָס איז געווען די ערשטע אַנטשײדענע שלאַכט צו גונסטן פון אונדזער מאַמע:לשון. די העבּרעער האָבּן זיך פונדעסטוועגן נישט אָפּגעשראָקן און זעצן פאָרט זייעף קאַמף נישט נאָר מיט דעם טױטן בּוכשטאַנ, נאָר מיט די לעבּעדיקע אינף טערעסן פון יידישן אַרבּעטער -- פון די אױיסגעבּרייטעטע יידיש:רעדגדע מאַסן. די העבּרעער וייסן גאַנץ גוט, אַז זײי װעלן נישט אָנטשעפּען דעם ידישך פאָלק אַ הײליקן בּר-מינן אויפן פּלײצע, װײַל ער װעט דאָס פּאָזיטיוו נישט קעגען טראָגן. די יידן רעדן יידיש, און עס איז פאַרטאַלן, אָבּער די העבּרעט ער פּאַסט דאָס נישט. ס'טײַטש, די ,שפחה בּזויה', די מיאוסע, גידעריקצ דינסט:מויד זאָל ירשענען די בּעל:הבּיתטע. און די מלחמה גײט איף טױט
די פּרעסע צו דער עפעננונג 57
און אויף לעבּן. וען עס זאָל אָפּיציעל בּאַשטימט װערן, אַז לשון קודש איז די יידישע שפּראַך, דאַן װעלן די יידישע מאַסן פאַרלירן זײיער װערט און זייער שפּראַך וועט איגנאָרירט װערן. עס װעלן דערפון פּראָפּיטירן בּלויז די יסנאָבּס", די נאַציאָנאַלע יידישע אַריסטאָקראַטישע צוקערלעקעך:אידעאַליסטן, דאַרום זענען די אויגן פון די אמתע פאָלקײפרײַנד און אַרבּעטער:פרײַנד אין גאַליציע און אַפּילו אין רוסלאַנד געריכ טעט צו ט שערנאָוויץ, דג= רום האָט יענע קאָנפערענץ אַוויכטיקע, היסטאָרישע באַ- דייטונג איך װײס נישט, פוֹן װעלכן שטאַנד די קאָנפערענץ װעט בּאַהאַנד: לען די עפּראַך-פראַגע, ועלכע אַרגומענטן דאָרט װעלן געפירט װערן און וועלכן ענדציל מען װעט זוכן צו דערגרײכן. מעגלען, אַז די קאָנפערענץ זאָל טראָגן אַ מין מלמדישן, בּטלנישן כאַראַקטער, א זאַך װאָס לאָזט זיך אֲפּילו נישט גליבּן; זיכער איז דאָס אָבּער, אַז די קאָנפערענץ װעט האָגן אַ שטאַרקן אָפּקלאַנג אויף די יידישע פּאָליטיק אין גאַליציען,
בּאַמערקונגען פון ,ד'ר בּירנבּוימס װאָכענבּלאַט'י צום אַרטיקל; 1 דעם אַרטיקל פון מאָריס ראָזענפעלד דרוקן מיר איבּער פון נין=יאָר? קער , פאָרװוערטס" (13 סעפּטעמבּער 1908) װעגן די פאָלגנדע טעמים: 1 גלאָט, װײַל ראַזענטעלד איז דאָך אַ װויכטיקער מענטש און מען בּאַ= דאַרף טאַקע זײַן מיינונג הערן. 2, װײַל ראָזענפעלד האָט זיך דאָ אין גאַ.יציען און נאָך מער אין טשערנאָװיץ, װוּ ער איז געוען אַ װאָף נאָך דער קאָנפּערענץ, אַרױסגערעדט קעגן דער קאַנפערענץ, נישט פאַר= שטאַנען, צו װאָס זי טויג,,, אין דעם אַרטיקל, װאָס איז אַפּנים אַרױס= געשיקט געװאָרן פון גאַליציען קיין אַמעריקע אין די לעצטע טעג פון אױגוסט, האָט ער נאָךְ געהאַט אַ גאַנץ אַנדערע מיינונג און דעמאָלט אַפילו געשיקט דעם בּײַשטײַער פון פינף קראָנען קיין טשערנאַװיץ.. װאָס איז געשען אין די פּאָר טעג, אין וועלכע ראַזענפעלד האָט גצָ= בּיטן זײַן מיינונג; מיר ווילן ראָזענפעלדן נישט דן לכֹּף חוב זײַן מיר מיינען, אַז ער האָט זיך בּאַליידיקט װאָס מען האָט זײַן טשערנאַװל= צער פאָרלעזונג אויף אַַ פֹּאָר טעג שפּעטער פאַרלײגט װי מען האָט אין אָנהײבּ געקלערט, און אַזױ װי ער איז אַ נערוועזער שטימונגס:מענטש, האָט זיך דערפון פײַ אים אַרױסגעװאַקסן אַ שטימונג קעגן דער קאָנ. פערענץ...
ועגן די אויסדריקע, װאָס ראַזענפעלך געבּרױכט, כּדי צון ערף קלערן זײַן שטעלונג צו העבּרעלש, איבּערנעמען מיר נישט קיין אַחריות,
אין דעם אַרטיקל האָבּן מיר נאָר איין שטעלע אַװעקגעלאָזט, וו ראָזענפעלד רירט אָן פּערזענלעכע פאַרהעלטענישן פון ד"ר בּירנבּוים, דווקא נישט מיט אומפּרײַנדלעכקייט, אָבּער מיט אַמעריקאַנישער נאיול= טעט און דערצו נישט ריכטיק אויך,
די פּרעס? צו דער עפענוגג
2 קראָקע איז אים, װי עס װײַוט אויס פון דער שטעלע און פון אַנדערע אַרטיקלען, זײער נישט געפעלן עס איז דאָ נישט דער אָרט זיך אָפּצושטעלן װעגן דער פּראַגע. 1 צַפִילו נישט אמתן גועגן דעם ענין איז ראָזענפעלד שלעכט אינפאָרמירט געװאָרן, שטאַנד האָט נישט העבּרעיַש און נישט יידיש געשווירן.
צונאָבּ צו ז' 34:
הליבט! גונ' 184, אױגוסט 28:
ה לל צייט לין ,װאָך'נאָטיצן*
עס קימט איצט פאָר די קאָנפערצנץ װעגן דער ידישער שטראַך אין טשערנאָװיץ, פּאַרבּײַגיין אַזאַ ערשײַנונג אין אַ "דישע צלונג איז אוממעגלעך. זאָגן אָבער דעם ריינעם אמת איז אױך שלעכט,
עס קומט אױס, חי רבִי יוחנן בּן זכּאַי האָט געזאָגט: אױ לי אם אומר, אױ לי אס לא אומר- (װײ איז מיר, אַז איך װעל זאָגן דעם אמת, װײ איז מיר, אַז איך װעל נישט זאָגן).
זאָגסטו אַן אמת װאָרט װעגן אונדזערע פאַרשידנסטע רעדליפירער, בּאַפאָלן דיך אַלע װי הײסעויקן; נישט זאָגן, שװײַגן פ אַ רב ל גיין אי אָבּעֶר נישט ערלעך.
װילנדיק גישט װילנדיק, מ וז מען דעם אמת זאָגן, און זאָלן די גענדז צאָרנען וויפיל זי ווילן.
דאָ איז נישט דער אָרט צו מאריך זײַן װעגן דעם ענין, איך װיל דאָ דעריבּער אין קורצן איבּערגעצן נײן בּאַצלינג צו אָט דער קאָנכערענץ,
די א י ד עע פון שזאַ קאַנפערענץ סימפּאַטיזיר איך װי איך סימפאַטיױר די קאָני פער ענץ פון עספּעראַנטשָ-שפּראַך. דאָס זענען 8לץ אַזעלכע זאַכן װאָס מען קען אױף זײ זאָגן נאָר: אם לא יועיל לֹא יױקי.,
יעדער מענטש, װאָס דענקט פיל.װײניק, װײסט גאַנץ גיט, אַז מיט ק אָ { פ צ* רענצן בּאַשאַפט נען נישט קײן שפּר אַכן. ממה נפשך: אין די ײדישע שמרצך אַ שפּראַך, נײטיקט זי זיך נישט אין אפּוטרופּסים; איז ײ ניש ט קײן שפּראַך -- װעלן איר קיין אפּוטרופּסים נישט העלפן.
אַזאַ קאָנפערענץ האָט נאָך א יי װען עס פגָּרן זיך צונױף שפּראַכקענער, ס פ עי
ציאַליסטן, פילאָלאָגן, אָבער נישט װען עס קימען זיך צונױף צ ופ ע ליק עט.
לעכט סתט ליטעראָטן און סתם אורחים, װאָס האָבן ,כינף ק-אָנען' אין קעשענעיי.
דאָס איז בנוגע צו דער עצם אידעע פון דער קאָנפּערענץ. איצט אַפֹּשָר װערטער העגן דער פר 8 קטיש ער זל װעגן פר אָגר אַ ס פון אָט דער קאָנפערענץ.
און וי שװוער מיר איז נישט מוז איך דאָך דעם אמת זאָגן, צז ל ע כ ע ר לעך קומט בײַ ניר אױט די קאָנפערענץ מיט אירע העלדן.
מען מוז לאַכן װען מען לעזט, אַז י. ל, פּר ץ און נח פרילוצקי װעלן לעזן װעגן , ליטעראָטור און ליטעראַטן". -- בה פּרילו צ קי אן ליטעראַטור? נח פּרילוצקי און פּרץ? װי געפעלט אײַך אַזאַ פאָר קלײדער?
װײַטער: ,שלום אַש: װעגן פאַרטט:שן דעס תּנ"ך"יי.
ווען איך װאָלט עס געלעזן אין אַ הומאָייסטישער צטונג, װאָלט איך געמײנט, אַז צמעצער אַ לץ האָט געװאָלט פון שלום אֵש חיזק מאַכן.,,
אָבער אַ יידישע ק אָנ פע ר ענץ,--שױןזשע װיל זיך פון אַשן צו שפּאָט מִצַכזְל
בּכדי צו לעזן װעגן פ אַרט ײַ טשן דעם תנ"ך דאַרף מען דאָך פדיער ק ע ג ען כּאָטש תּנ"ךיי,
בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
רשימה, אַרבּעטפּלאַן 61
רשימה פון די אָנטײלנעמער אין דער טשערנאָוויצער שפּראַך - קאָנפערענץ
| נישט פולשטענדיק)
{) שמואל אײַזענשטאַט (בּערן), 2) שלום אַש (קאָזמער), 3) גרשם בּאַדער {לעמצערג), 4) בּוקסנבּוים (קאָלאָמיי), 5) ד"ר נתן בּירנבּוים (טשערנאָװיץ), 6) מ, בּירנכוים (װאַרשע), 7) יוסף בּרעגמאַן (קיעוו), 8) מאיר גייער (לעמ= בּערג), 9) אפרים דעפלער |דיפלער!ן (טשערנאָװיץ), 10) משה:לייב האַלפּערן (זלאָטשעװ):, 11) אַברהם הײַזלער (קאָסעו, גאַליציע), 12) אַבויהם װעװיאָרקאַ (טשענסטאָכאָו), 13) מיכאל װײַכערט (גאַליציע), 14) װײַנרעבּ (בּוטשאָטש, גאַ= ליציע), 15) סטודענט װײַס:, 16) ווענדער (בּוטשאָטש), 17) לעאָן װעקסלער, 8) זילבּער, 19) ד"ר חיים זשיטלאָװסקי (ניװוײיאָרק), 20) לייבּל טויבּיש (טשער2 גאָװיץ), 21) משה טײַטש (רוסלאַנדף, 22) 7, כאַזאַנאָװיטש! (לעמבּערג, 3) מתּתיהו מיזעס (פּרעמיסלע), 24) ה. ד, נאַמבּערג (װאַרשע), 25) ד"ר 1. סאָטעק (בּראַיִלע, רומעניע), 26) נח פּרילוצקי (װאַרשע), 27) י, ל, פּרץ (װאַרײ שע), 28) פרוי פרץ (װאַרשע)=), 29) אסתּר פרומקין (וו'לנע), 30) לאַזאַר קאַ= האַן (לאָדזש), 31) קאָרטסמאַן (גאַליציע), 32) י. קיסמאַן (טשערנאָוויץ), 3) אַנזעלם קליינמאַן (לעמבּערג), 34) יונה קרעפּעל (קראָקע), 35) אַברהם רייזען (קראָקע), 36) משה ריכטערי, 27) קלמן שפּיראָ.
פון סטודענטישן פאַראיין "ידי שע קולטור"?.
8) יוסף גאָטליבּ, 39) מ, דיאַמאַנט, 40 לעאָ האַבּער, 41) מיכל העל= מאַן, 42) יוסף װײַסמאַן, 43) חיים װערבעל, 44) משה נחמן זילבּערראַט, 5) אֲברהם זינגער (פאָרױיצער), 46) ענגלער, /4) קלינגער, 48) ראַט, 9) שײַקאַװיץ,
תּהילתדיקער אַרבּעטפּלאַן
אונזער לעבען נומ' 189, אױגוסט 27 (14): פּראָגראַם פון דער ער שט ער קאָבײ פעורענץ פאַר דער יידישער שפּראן טשערנאַוויץ -- תּרט"ח
1 דאָס ערעפענען פון דער קאָנפערענץ.
די קאָנפערענץ ווערט געעפנט זונטאָג גי אלולתּרס"ח (20 אויגוסט 1908
{ לױט אַ. רײוענס מיסטײלונג אין ,פרײװײם2. ? אפשר אידענטיש מיט סטודעגט װײַס* מאַן (נומ' 492)? * לױט אַ. הײזענס מיטטײלונג אין,פרשַהײט" געקומען אַלס גאַסט. ? אױף דער קאַנפערענץ האָט ער פיגורירט אונטער זײַן צװײטן פסעװדאָנים פ ת ריא ל., * מיטגליד אָדער גאַסט} / די רשימה אָנטײלנעמער פון דער {ײדישער קילטור" אין צונױפגעשטעלט צום גרעסטן טײל לויט דער פאַטאָג"אַפישער גרופּע לעבן זי 64. אידענטיפיצירט די פּײַרזאָנען האָט ד"ר ש. בּירנבּוים.
89 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
נ'ס) 10 אַזײגער אינדערפרי אין דעם גרױסן זאָל פון דעם בּית:ישראל (יידישעס הויז),
1. געשעפּטסאָרדענונג,
זען. דאָס אויסקלױיבּן פון די קאָנפערענץ:פאָרשטײער,
צן. ענין היום (טאָג-אָרדענונג):
) די שפּראַך אַלײן (אױסלײגעניש, גראַמאַטיק, פרעמדע און נײַע ווערטער, װערטערבּוך וכ'),
רעפערענטן: אברהם רייזען (קראַקױ), שלמה אײַזענשטאַדט (בּערן), ד"ף נ, סאָטעק (בּרמילא) 1 א, פּאַלובּאַ (סיעדלעץ)
2) די ליטעראַטור און די ליטעראַטן
רעפערענטן: י, ל, פרץ (װאַרשע), נח פּרילוצקי (װאַרשע), אַברהט רייזען (קראַקוי),
3) פאַרטײַטשן פון תּניך,
רעפערענט: שלום אַש (קאַזמערזש)
4 די בינע און די אַקטיאָרן
רעפערענטן: י, ל, פרץ, נח פּרילוצקי, מאיר גײער,י
5) די פּרעסע:
רעפערענט: מ, ספּעקטאָר,
6 דער יונגער דור,
רעפערענט: ד"ר בּירנבּוים. (ווין).
) די אַנערקענונג פון יידיש.
רעפּערענטן; ליבל טױבּש (טשערנאָװיץ), מ, מיעזעט (פּשעמישל)
אָנמערקונג; שבּת 29 אױגוסט 1908, זייגער 4 נאָך מיטאָג, װעלן זיך די אײַנרופער פון דער קאַנפערענץ און די רעפערענטן צונױפֿקלױגן און אַרומשמועסן וועגן דעם סדר פון די װיכּוחים פון דער קאָנפערענץ,
דאָס וײַטיקע פּראָגראַם פון דעו קאָנפערענץ
1) זונטאָג, 30 אױגוסט, 4 אַזײגער נ"מ;
אַ פאָלקספאַרזאַמלונג אין גרודערס , אָרפעום" (זיעבּענבּירגער-שטראַטע 20)
2) מאָנטאָג, 31 אױגוסט, 8 אַזײגער אָװנט;
טעאַטער,
3 דינסטאָג, 1 סעפּטעמבּער, 9 אַזײגער אָװנט:
אַ באַנקעט פון דעם װינער אַקאַדעמישן פאַראיין ,ײידישע קולטוף" לכּבוד דער ערשטער קאַנפערענץ פאַר יידיש,
4) מיטװאָך, 2 סעפּטעמבּער, 8 אַזײגער אָװנט;
אַ גרויסער ליטעראַרישער אָװנט,
1 געמיינט: 3 ר אלל ע.
פאָרקאָנפערעגץ 6
ס'וועלן לייענען: י, ל, פּרץ, מאָריס ראָזענפעלד, שלום אַשׁ און אַברהם רייזען,
5) דאָנערשטאָג, 3 סעפּטעמבּער, 8 אַזײגער אָװנט;
טעאַטער,
מיטגליד פון דער קאַנפערענץ קאָן נאָר דער זײַן, װאָס איז אײַנשטימיק מיט דער טענדענץ פון דער קאָנפערענץ, װאָס איז אַ פרײַנד פון דעם ײידישן לשון און װאָס איז מינדעסטנס 21 יאָר אַלט. גאַסט קאָן איטלעכער זײַן (מיטגלידער און געסט צאָלן 5 קראָן פאַר די הוצאָות פון דער קאָנפערענץ.
פּאָרקאָנפערענץ
(שבּת, אױגוסט 29, נאָכמיטאָג)
{ראַזסװצט" נומ' 36:
/51 אַזײגער אין אָװנט דעם 29טן אױגוסט האָט זיך אין בּנין פוךל דער ,איזראַעליטישער פאָלקטשולע" געעפנט די פאָרקאָנפערענץ, אין וועלכער עס האָבּן אָנטײל גענומען אַלע צונױיפגעפּאָרענע דעלעגאַטן, שרײַבּער און פּרעסע:פאָרשטײיער, אין נאָמען פון אָרגאַניזיריקאָמיטעט האָט די פֿאַרקאַנפע= רענץ געעפנט זײַן פֿאָרזיצער, דער פֿאָרשטײיער פון אַקאדעמישן פאַראיין יידישע קולטור" אין ווין, יוסף װײַטמאַן
אַראָפּנעמענדיק פון זיך די פולמאַכט פֿאַר דער װײַטערדיקער טעטש קייט, דערקלערט דער אָרגאַניזיר:קאָמיטעט די צוגרײס-אַרבּעט פאַר פֿאַרעבֿ. דיקט און לאָזט איבּער דער פאַרקאנפערענץ די װײַטערדיקע פירונג פון דעם עגין, מחמת דעם װאָס עטלעכע שרײַבּער און געזעלשאפטלעכע טוער, װאָס האָבּן געזאָלט אַרױיסטרעטן אַלס בּאַריכט:אָפּגעבּער, האָבּן נישט געקענט קומען צו פאָרן צו דער צײַט און צוליבּ עטלעכע אַנדערע אומשטענדן טראָגן אַרײַן די אָנטײלנעמער פון דער פאָרקאַנפערענץ אײגיקץ אױסבּעסערונגען אין סדרף היום, נאָך אַ געוויסער בּאַראַטונג ווערט פעסטגעשטעלט אַזאַ סדר!
זונסאָג דעפ 30טן אויגוסט 10 אַזֵייגער אינדערפר;
די פײַערלעכע עפענונג פון דער קאַנפערענץ דורך ד"ר נ, בּירנבּוים און י, ל. פַּר 7,
דאָס פעסטשטעלן דעם סדר פון די בּאַראַטונגען און די װאַלן פון אֲבֵש פירנדיקן בּיוראָ.
לייענען בּאַגריסונגען.
זונטאָג נאָָ כמיט אָג: אַ פאָלקספאַרזאַמלונג, אויף װעלכעף ס'וועלן אַרױסטרעטן ד"ר זשיטלאָווסקי, י ל, פּרץ א אנדערע.
זונטאָג (81 אינאָוונט: אַ ליטעראָרישער אֶַװנט מיטן אָנטײ? פון פר ץ, אַש, רייזען אן נ אָמבּערג.
64 בּאַריכט פון דער קאַנפערענץ
מ אָנט אָג: | ש. אַש, -- דאָס איבּערטראָגן אַלע קולטור:אוצרות פון יידנטום אױיף דער יידישער שפֿראַך. | די שפּראַך (גראַמאַטיק, אִיטאָגראַפיע, ווערטערבּוך) -- רעפערענטן; אָברהם רייזען קראַקע; שמואל אייזענשט8ט, בערן ד"ר סאָ טעק, בראילע (רומעניע). דינס טאָג; ליטעראטור, סצענע און פּרעסע אין רוסלאַגד -- י 7, פּוץן. ליטעראַטור, סצענע און פּרעסע אין אַמעריקע -- ח. זשיטלאָווסקי, ליטעראַטור, סצענע און פּרעסע אין גאַליציע -- א. רייזען מיטוואָך: אונדוער יונגער דוֹר -- נ. פּירנבּוים (וין) אונדזעד יוגנט און די יידישע ש'ל -- מ. בּירנבּוים (װאַרשע) די קונסט און אירפ שעפער -- ש. אַש, דאַנערשטאָג; פרעמדווערטער און נײַע וערטער, די אַגערקענונג פון דער יידישער שפּראַך --ל, טויבּיש (טשערנאַװיץ).
ס'איז בּאַשלאָסן געװאָרן; 1) אויף די רעפּעראַטן אפּגעבּן נאָר די פרי= מאָרגן:צײיט, 2) די נאָכמיטאָג:צײיט אָפּגעבּן אויף אָרגאַניזאַציאָנעלע און פּראַק? יטישע פּראָגעס,
חוץ דעם איז איבּערגעלאָזט געװאָרן דעם אָנפירנדיקן בּיוראָ, װאָס װעט אויסגעקליגן ווערן דורך דער קאָנפערענץ, צו געבּן אַ װאָרט אַלס רעפערענטן אויך אַנדערע פּערזאָנען, װאָס װעלן זיך אַרױסװײַון פאַד קאָמפּעטענט, אין פּאַל ווען ס'וועט זײַן נייטיק אַװעקצושטעלן אופן סדר:היום נײַע פראַגעס. -- אַלס איינע פון די פראַגעס, װאָס עס איז כּדאַי צו בּאַתאַנדלען, רופט אָן ג. פרילוצקי: ,די פאָלקסשאַפּונג און איר נאָרמירונג", װעגן װאָס ער זאָגט צו צו רעפערירן. דאָס װוערט אויך גענומען אין אַכט דורכן פאָרזיצער און אָנגעמערקט אויף אַרײַנצוטראָגן אין אָנפּירנדיקן בּיוראָ.
נאָכן ענדיקן באַהאַנדלען דעם סדר:חיום טראָגט ה. ד, נאָמבּערג אַרײַן דעם פאָרשלאָג, די קאַנפערענץ זאָל בּאין אופן נישט פּאַרשװײַגן דעם פּונקט וװעגן אונדזער האַציונג צו העבּרעיִש. מיר קלײַבּן זיך איצטער צונויף, זאָגט ער, מיטן ציל דורכצופירן אַן איבּערקערעניש אין יידישן לעבּן און אין דער יידישער ליטעראַטור, מיר ווילן דערהייבן די יידישע שפּראַך בּיו דער העכסטער מדרגה פון סאָציאַלער אַנטװיקלונג; די נײטיקייט צו נאָרמירן די דורך אונדז בּאַהאַנדלטע פראַנעס איו שוין צײַטיק געװאָרן, זי איז צוגץ= גרײט דורכן גאַנג פון די געשצענישן אין יידישן לעבּן. דאָס פאָלק װאַרט פון אונדז א קלאָרן קוק אויף אַלע נײַע נאַציאָנאַלע און קולטורעלע װערטן,
יט = 04
לע יט
יעט 2 2
יט יא 0
א לע
אל
4804
81 906 4460640 'קק /86ט
' *46586 '40 /'(8008ט 20 בי יי הב 7 יי א הא ר
6
4
על עי א א 2
246084 סשן /2--'סס 74- 60 /84:6656 8 /'סטס *6 66 '64 |? 8668ט ס
אט 246066ם
'2א 8םף '86ט אט יזץ '48ט ין? ' 28 'ן? 'צטאססאז זן '26869880 06 67 6 /164:064604056 8
שש 1,660:6
לדא
אש 2 א אה
'סטססטגט טס 90 / 8ץ
4 9 864 טס 'ץ 664 ? אט 3/0046014
א
{ {
8
42 7
7 5
3
7 2 :
3 7
'84666ט '0 --'ן שאט 662644)
יש שׂ. / : יין (44:68 טא 4040. +. *"") אי : 3 - ׂשר 2 י 64--64.12:4 16 /01:טא | 4 44640040 6646 /16}}
, 7 2
2
2 אל 2
א מָאל ייה יל י אאעט 6:ע = י טאר אי אט פ, : 0 : א אל 52
יל א
:
: 1
8 אט א אע יע ר = א
אל 9 וי = שש 4006204646 68ם ,טס
שאר אט ר ר ארי הי - הי { 62 616646' {אאטאט
אבי 6 8 ו' 0 שש 084:64044 140 /66
4
2
א
קל - ליא 8 ר יט : - בה = ר :455 5
יי יי יט
ה, ד, נאָמבּערג, ד"ר ח, זשיטלאָווסקי, שלום אֵש, י. ל. פּרץ, אַבוהם רייזען אויף דער קאַנפערענץ |
פּאָרקאָנפער ענץ 63
?און מיר דאַרפן נישט אױסמײַדן דעם ענטפער אויף דער פראַגע, װי אַזױ מיר פּאַציען זיך צו דער העבּרעיִשער שפּראַך, מיט װעלכער ס'איז פאַרבּונדן די יידישע געשיכטע און די גאַנצע יידישע קולטור. מיר דאַרפן אָננעמען אין דער דאָזיקער פּראַגע אַ קלאָרע רעזאָלוציע, און זי װעט לױט מײַן טיפסטער -איבּערצײַגונג זאָגן: מיר דריקן אויס אונדזער אמתדיקע סימפּאַטיע צו דער -העבּרעישער שפראך, י פּ ר ץ האָט אין דער פראַנע אַ פאַרקערטע מינונג, ער האַלט -נישט, אַז די קאָנפערענץ זאָל קענען אַרױסוופן קעגן זיך אַ וועלכע ס'איז באַשולדיקונג, אוב זי װעט נישט אָננעמען קיין רעזאָלוציע װעגן איר בֹּאַי |צנונב צו העברעיש. נישט אָננעמען קיין רעזאָלוציע -- הײסט נאָך נישט פאַרשװײגן די פראַגע און אױסמײַדן אַן ענטפער, מיר מיינען דאָס נישט. מיר האָכּן זיך דאָ אויפגעקליבּן צוליבּ פּראַקטישער אַרבּעט פאַר דער יידישער שפּראַך, און נאָר פּאָזיטיווע טעטיקייט אינטערעסירט אונדז. די פּראַגע װעגן העבּרעיש איז אַ טעאָרעטישע, און די דיסקוסיע װעט זײַן גישט קיין פרוכט= בּאַרע, יעדערער װעט בּלײַבן בײַ דאָס זײַניקע. קיינער װעט אונדז דערפֿאַר נישט בּאַשולדיקן אין שנאה צו העבּרעיש, דאָס איז נישט ריכטיק, מיין אל -גענע בּאַציונג צו העבּרעיש איז אַלעמען גוט בּאַקאָנט, און ווען מען װאָלט איצט צונויפגערופן אַ קאַנפערענץ װעגן פראַגעס פון דער העבּרעיִשער ליטעש דאַטור, װאָלט איך גערן אין איר אָנטײל גענומען.
אַש האַלט זיך בּײַ דער זעלבּער מיינונג װאָס פּרץ. ער זאָגט, אַו די פראַגנע װעגן דער באַציונג צו העבּרעיש אין אַ שטין, אָן װעלכן ס'קענען -צעשלאָגן װערן אַלע אונדזערע פּלענער און װאָס שפּילט נישט קיין שום -פּאָזיטיווע ראָלע אויף אונדזער קאָנפערענץ,
די מיינונגען פון פּרצן און אַשן װערן אונטערגעהאַלטן אויך פון אֵנֵ2 דערע אַנטײלנעמער פון דער קאָנפערענץ: נתן בּירנבּוים, טויבּיש, פרילוצקי א'אַנד,
אייזצנשטאַט בּאַמערקט, אַז הגם די פראַגע װעגן דער פּאַציונג צו העבּרעיִש איז טײילװײַז אַ טעאָרעטישע, דאָך האָבּן אַלע שרײַבּער, װאָס שרײיַבּן גלײַכצלטיק אויף בּיידע שפּראַכן, זיך אָפּגעזאָגט אַנטײלצונעמען אין אונדזער ! באַראַטונג, האָכּנדיק דעם חשד, אַז מיר בּאַציען זיך פּײיַנדלעך צו העבּרעלשן פון די שרײַבּער פון דעם דאָזיקן טיפּ זעען מיר דאָ בּלױז איין פּרצן.
פּרץ געפינט פאַר נײטיק צו בּאַמערקן, אַז ער פאַרראַט נישט די ;העבּרעישע שפּראַך, און ער דערקלערט בּפירוש: ,איך זאָג אויפריכטיק -- :אונדזער נאַציאָנאַלע שפּראַך איז העבּרעיש, אונדזער פאַלקסשפּראַך יידיש",
רייזען מאַכט אים אַ פאָרװוּרף, אַז אין דעם פאַל גײט ער זיך פו= נאַנדער מיט די טענדענצן פון דער קאָנפערענץ,
די אָנטײלנעמער פון דער קאָנפערענץ לאָזן זיך אַרלַן אין אַ װײַטער. ;דיקער פּאָלעמיק מכּח דעם דואַליזם, װאָס איז אָנערקענט געװאָרן דורך פּרצן.
6(
66 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
פּרץ געפינט נאָכדעם פאַר נײטיק צו בּאַגרינדן דעם אַרױסגעזאָגטןל דואַליזם, װאָס האָט, לוט זײַן מײנונג, אַרױסגערופן פאַרשײידענע אומפאַרשף שטייענישן, נאַציאָנאַלע שפּראַך, זאָגט ער, רוף איך אָן די שפּראך, װאָס איז געבּוירן געװאָרן מיט דער געגעבּענער נאַציע און װאָס קען פאַרשװינדן נאָר מיט איר דעגענערירן: אַזאַ איז העבּרעיש. פאָלקסשפּראַך רוף איך אָן די שפּראַך, װאָס איז אין אַ געװיסער היסטאָרישער תקופה די גערעדטע שפּראַך פון אַ געוויסן טייל פון יידישן פּאָלק, די שפּראַך, װאָס איז גישט געבּוירן געװאָרן צוזאַמען מיט יידנטום און װאָס איר גורל איז נישט אַזול אָרגאַניש צונויפגעבּונדן מיטן גורל פון פּאָלק. אונדזער בּאַראַטונג האָט דעם צִיל צו בּאַהאַנדלען עטלעכע ויכטיקע פראַגעס, װאָס זײַגען שײַך צו דעף יידישער שפּראַך -- ועגן העבּרעיש װעט איצט קין רייד נישט זײַן, אַװדא, יעדערער פון אונדו האָט דאָס רעכט -- און װאָס איז שײַך צו מיר גופא, האַלט איך דאָס פאַר אַ מאָראַלישן חוב--אַרױסצוזאָגן אַגב:אורחא זײַן בּאַציונג צו העבּרעיַש. דאָס זעלבּע קענען זאָגן אויך אנדערע, אָבּער קיין אייניקייט פוך די מיינונגען אין ד ע ר פראַגע פאָדערן מיר נישט, מחמת נישט דאָס איך איצט אונדזער פּואַקטישע פּלאַטפאָרם.
נאָמבּערג חזרט איבּער איפסנ זײַן פאָרשלאָג. ער דריקט אױסי זײַן זיכערקייט, אַז קלאָר מאַכן אונדזער באַציונג צו העברעיש אין אומבאַ= דינגט נייטיק. אין דער געזעלשאַפט און אין דער ליטעראַטור װועלן זיך פֹאַר= שפּרײטן פאַרשײידענע פאַלשע אויסטײַטשונגען, װאָס עס װעט שטערן אונדזער פּאָפּולאַריטעט און אױטאָריטעט; ענדלעך פאָדערן פון אונדז אַ סך פּונקטן, וי למשל: די יידישע יוגנט און די פאָלקסשול, אַ תשובה איף דער דאָזיקער שאלה: װאָס פאַר אַן אָרט דאַרף פאַרנעמען העבּרעיש אין אונדזער שול,
אויף אָט דער לעצטער בּאַמערקונג נאָמבּערגס גיטס ד"ר בּירנבוים די פאָלגנדיקע תּשובה, העבּרעיש װי אַ געגנשטאַנד פון שולאונטערריכט ווערט פון אונדז אַלעמען אָנערקענט, װײַל אונדון איז גום בּאַװוּסט זײַן קולטורײװערט; אָבּער קיינער פון אונדז ספקט נישט, אַז אין דער פרײעף' יידישער שול דאַרף דער אונטערריכט פאָרקומען אויף יידיש, אױף דער פאָלקסשפּראַך פון די בּרייטע מאַסן פון דער יידישער בּאַטעלקערונג,
בּכלל האָט דער פאָרשלאָג פון נאָמבּערגן נישט געפונען קיין מיטגעפיל. 1
נאָך אַן איבּעררײַס טרעט מען צו צו בּאַהאַנדלען עטלעכע פּראַקטיש9 פראַגעס, ס'ווערט אױסגעאַרבעט אַ פאָרשלאָג ועגן סדר פון די בּאַראַטונגען אויף דער קאַנפערענץ, ס'ווערן אָנגעמערקט קאַנדידאַטן אין פרעוידיום און סעקרעטאַויאַט, װאָס װעלן צוזאַמען בּילדן דאָס אָנפירנדיקע בּיוראָ.
/81 אַזײגער ווערט די פאָרקאַנפערענץ דערקלערט פאַר געשלאָסן
1 ,ראַזסװעט* נומ' 23, שפּאַלט 10.
ערשטע זיצונג 61
ערשטע זיצונג
(זונטאָג, אױיגוסט 30, אינדערפרי)
איינדרוקן
, פריינד" נומי 199:;
די קאָנפערענץ האָט געדאַרפט געעפנט װערן אין יידישן ;נאַציאָנאַל? הויזי, די יידישע קהילה פון טשערנאָװיץ און איר פאָרשטייער ד"ר שטרויכעף האָבּן שוין מיט אַ לענגערער צײַט צוריק געהאַט צוגעזאָגט די אויפטוער פון דער קאָנפערענץ אָפּצוגעבּן פאַר אירע זיצונגען דעם לאָקאַל פון יידישן נאַציאָנאַל,הױז, װאָס האָט געדאַרפט פאַרטיק וערן צום 30טן אױגוסט. דער לאָקאַל איז אָבּער נישט פאַרטיק געװאָרן,.--װוי מען זאָגט, װײַל ד"ר שטרויכער האָט עס נישט געװאָלט, -- און די קאָנפערענץ האָט זיך געעפנט אין זאָל פון היגן ,מוזיק:פאַראיין",
דער גרויסער זאָל איז געווען פול מיט מיטגלידער אוֹן געסט,. דעלע= גאַטן זענען געקומען פון רוסלאַנד, גאַליציע, עסטרײַך, בּוקאָװינע, אַמעריקע, רומעניע אאַז"וו, ס"ה אַן ערך 75--80, געסט זענען געווען אייניקע הונדערט,
טשערנאָװויצער אַללגעמײַנע צייטונג" (דייטש), סעפט' 1: ,.. אַרום 100 דעלעגאַטן פון אַלע װעלטטיילן און אַרום 150 געסט,
גרשם באַדער אן ,ײדישעס טאַגעבלאַטט", נ"י, סעפּטעמבער 15:
די פּוילישע צײַטונגען אין גאַליציען האַלטן אין איין חוזק מאַכן פון די ,זשאַרגאָניסטישע" פאַנטאַסטן, און דאָסגלײַכן האָט זיך דאָס לעמבּערגער ,טאָגבּלאַט" געהאַלטן אין איין וויצלען איבּער דער קאָנפערענץ און װעגן די ליטעראַטן קבּצנים", װאָט וועלן דאָ אַהער קומען, דאַגעגן האָבּן זיך די בּוקאַ= ווינער דײַטשע צײַטונגען בּעסער אױסגעצייכנט. צוייידרל טאָג פאַר דער קאָנפערענץ האָט יעדע געבראַכט איבערזעצונגען פון פּוץ, אַש און נאָם= בּערג--און די קאַנפערענץ האָט שוין דאדורך באַקומען אַ בּאַדײַטונג פאַר דער טשערנאָװוויצער באַפעלקערונג,,
,ליטעראַטן קבּצנים" האָט אונדז דאָס לעמבּערגער ,טאָגבּלאַט" אָנגערופן, און דער שימף איז אונדז גוס אַרײַן אין קאָפ -- אַז צטלעכע פון אוגדז האָבּן אַזש אויפגעזוכט דאָס שענסטע האָטעל און מיר האָבּן עס פערמליך בּאַזעצט מיט יידישע שרײבּערי.
מיר האַלטן זיך פּונקט װיכטיק װי די שרײיבּער פון אַלע אומות:העולם,
68 בּאַריכט פון דער קאָנטערענץ
און מיר ווילן נישט אָפּלאָזן גאָר פון אונדזער כּבוד אַלס אַרבּעטער פאַרן פאָלק--אַפּילו כּחוט השערה,,
נאָר אַזױ װי יידיש שרײַבן איז כּמעט אַ הפקר=אַך, געפינען זיך אויך דאַ מאַנכע פון דעם סאָרט, װאָט זייער פּלאַץ איז געוויינלעך אינעם פּאַפּיר, קאָרג פון די רעדאַקציעס, און מען קען גאָרניט זײיערע!!ן פּטור װערן, אַז זײ הייבּן אָן ;האַקן אַ טשײַגיק",
די קאָנפערענץ איז געװוען בּאַשטימט, זי זאָל פאָרקומען אינעם יבּית העם', דאָס איז דאָס הוין פון דער טשערנאָװיצער קולטוס:געמייגדע. דער גורל פון דער קאַנפערענץ איז אָבּער גלײַך װי דער גורל פוגעס יידישן פאָלק-- גלות,,, דער פּרעזידענט פון דער טשערנאָװיצער קולטוס-געמיינדע, דער ;ידיש:נאַציאָנאַלער" רײַכטראַט = אַצּגעאָרדנטער ד"ר שטרויכער, האָט אין לעצטן אױגנבּליק (אַ שעה פאַרן אָנהײבּ פון דער קאָנפערענץ) צוריקגעצױגן זײַן ערלױבּניש, אַז די קאנפערענץ זאָל פאָרקומען אינעם ,כית העם'--און די קאָנפערענץ האָט געמוזט װאַנדערן צוערשט צום מיקײפאַראײין און דערנאָן צום רוטענישן נאַציאָנאַל-הױז,,
אויף דער קאַנפערענץ זענען פאַרטראָטן אַלע פּאַרטײען, װי װײַט זײ אַנערקעגען יידיש אַלס שפּראַך. פון די אָפיציעלע ציוניסטן זענען װײניק געק'מען..,
היינט* נומ!' 199, סעפטעמבער 47
.. דאָס נײַע יידישע נאַציאַנאָל:הױז, װוּ עס האָט געזאָלט פאָרקומען די ערעפנונג פון דער קאָנפערענץ, איז מפלומרשט ;נישט געווען פאַרטיק', װײַל דער טשערנאָװויצער ראָש:הקהל, דער פאַרלאַמענטס:דעטוטאָט און צל= ניסס ד"ר שטרויכער, האָט זיך געפונען בּאַלײדיקט, װאָס די יידישע שרימט= שטעלער האָבּן אין נישט אָפּגעגעבן קיין כּבוד, און דעריבּער קומט פֿאר די קאָנפערענץ אין מוזיק:זאל.,
אַ פ אַרט ריב ענע ר שרײבט אין ,טאָרװערטס", סעפּטעמבער 15
פון סאַמע אינדערפרי הערשט אַן אומגעויינלעך געהױבּענע שטימונג אין טשערנאַװויץ, דאָט איז לײַכט צו בּאַמערקן אויף יעדער גאַָס, אין יעדן ווינקל, מענטשן גייען, מענטשן שטייען--אַלע רעדן װעגן דער קאָגפערענץ װואָס דאַרף זיך הײַנט אָנהייבּן אין זאָל ,מוזיקאַלײפאַראײן", פון אַלע עקן וועלט, װוּ יידן זענען גאר צעזייט און צעשפּײײט, זענען זיך צונױפגעפּאָרן געסט און מיטגלידער פון דער קאָנפֿערענץ. מען װאָרט מיט אומגעדולד אויף דעם אָנפאַנג, שוין פון סאַמע אינדערפרי זעט מען מענטשן קלײַבּן זיך אין די קאַרידאָרן פון מוזיקאַל:פאַראײן, צען אַזײגער איז שוין דער זאל געפּאַקט.
ערשטע זיצונג 9
די מיטגלידער און די;געסט פאַרנעמען זייערע פּלעצער, און די פאַר: אינטערעסירטע בּאַקימען די מעגלעכקייט אַ װאָרף צו טון מיט אַן אױג אױף דאָס בּיסל אייגן בּלוט, װאָס דאָ איז צונויפגעקומען, און. עס פעלן אַ סך, אַ סך פון די װאָס האָבּן געדאַרפט זײַן, װאָס האָבּן זיכער געװאָלט זײַן, װאָס האָבּן, איך מעג זאָגן, געמוזט זײַן. װײַל צוליב זייער אָפּװעזנהײט װועט געוויס די גאַנצע זאַך לײַדן; דאָ שטױסן מיר זיך אָבֹּער אָן אויף אַ פשוטער, ואָ: כעדיקער זאַך--אויף דער געלט-פראַגע. און זי איז אויך דעם מאָל געװען איינע פון די ויכטיקסטע סיבּות, װעלכע עס האָט געװירקט אױיף דעם יאָ: קומען אָדער ניט:קומען פון די נייטיקע מענטשן,,
ראַזסװצט* נומ' 36:
אין זײַן גרעסטער מערהייט בּאַשטײט דאָס פּובּליקום פון אָרטיקער אינטעליגענץ, סטודענטנשאַפּט און אַרבּעטער, צװישן זיי אויך פיל פאָרשטײיער פון דער פּראַװינץ און פון כּמעט גאַנץ גאַליציע,. אינדערפרי זענען אָנגעקומען אַ סך פאָרשטײיער פון דער יידישער פרעסע אין גאַליציע, לערער און ליב63 האָבּער פון דער שפּראַך, װאָס אַ סך פ'ן זײ נעמען אַן אקטיון אָנטײל אין דער קאנפערענץ. צװישן זיי גרשם בּאַדער, דער אַרױסגעבּער פון אַ ידישן פאָלקס:קאַלענדאָר, און |יונהן קרעפעל, דער אַרױסגעבּער פון העבּרעישן ,ירושלים", די אָרדענונג אין זאָל היטן אָפּ די אָרדענער פון ,ייד' קולטור" מיט בּלאַנקעט:שלייפלעך. אין די לאַצן, די געסט פאַרנעמען דעם הינטערשטן טייל זאַל, און זייער צאָל דערגרײיכט בִּין 300 מאַן, די אַקטיװע אָנטײלנעמער פאַרנעמען דעם פאַדערשטן טייל זאָל און זענען אָפּגעטײלט פון די געסט דורך אַ פרײַען שטתח, רעכטס פון דער טריבּונע געפינט זיך דער פרעידיום? טיש און לינקס--דער טיש פאַר קאַרעספּאָנדענטן און סטענאָגראַפן,
צווישן די געטט געפינען זיך די ה"ה אײבּער:ראַבינער ד"ר ראָזנפֿעלד; הרב בּנימין װײַס און פאַרטרעטער פון דער קולטוס:געמיינדע ה' װענדערי בּײִַם זשורנאַליסטן:טיש זיצן פאַרטרעטער פון די צײַטונגען: ;אַללגעמײנע צײַטונג", ,בּוקאָװינער פּאָסט' (דײַטש), ,טשערנאָװיצער טאַגבּלאַט', ,צײַט' (דײיטש, ווין), ,טאָגבּלאַט" (לעמבּערג), , אונזער לעבּען' (װאַרשע), ;הד הומן", ,טאַגעגלאַטט" (גיו:יאָרק), ,פרלינד" (פעטערבּורג), ,,מאָרגען:זשורנאַל" (ניוײאָרק), ,וועלט" (דײַטש), ,ווסכוד" (פּויליש), ,יודישער אַרבּעטער", ,קונסט און לעבּען, סאַציאַל-דעמאַקראָט" (קראָקע), ,פאָרװערטס" (ניו=יאָרק), ;נאָװאָשטשי אילו= סטראַװאַנע" און נאָך אַנדערע צײַטונגען,
א--ר (אט ת רן שילדערט אַזױ דעם צװאַמענשטעל פון דער קאָנפערענץ אין זאַמלבּוך ,די נייע צײיט", בִּי /}: פאַרשריבן האָבּן זיך 70 מיטגלידער, 14 זענען געװען פון רוסלאַנד:
10 בּאַריכט פון דער קאָנטערענץ
אַש, פּרץ מיט זײַן פרוי, רייזען, נאָמבּערג, משה טײַטש, װעװיאָרקע (פון טשענסטאָכאָו, נאָעגט צו די אידעען פון פּיצ), בּרעגמאַן (פון קיעוו, אַן אָנ: הענגער פונעם ,סערפ'), מ. בּירנבּוים (אַ לערער פון װאַרשע), נח פרילוצקי (;אונזער לעבּען'), כּחן (פון לאָדזשער קונסט;פאַראיין), זשיטלאָווטקי (פאָרט איצט פון אַמעריקע), אײַוענשטאַט (אױטאָר פון אַרטיקלען וועגן דער יידישער שפּראַך, געשיקט פון די בּערנער סטודענטן) און אסתּר,
1 איז געווען פון רומעניע,
די איבּעריקע 55 זענען אַלע געווען פון גאַליציע און בּוקאָװוינע. צװישן זי האָבּן זיך 8 פאַרשריבּן אַלס ליטעראַטן. צװישן זײ איז געװען אײנער ווענדער, רעדאַקטאָר פון דער בּערלינער ,פּלאַשען:צליטונג" און ,צײַטשריפט פאַר די געזאַמטע קוילען:זויערע אינדוסטריע", צוויי דײַטשישע ספּעציעל איג. דוסטריעלע צײַטונגען. דער ה' ווענדער קען אַפּילו קיין יידיש ניט רעדן, די איבּעריקע 47 מיטגלידער זענען בּאַשטאַנען פון אַלע מינים פּראָפּעסיעס: סוחרים, סטודענטן, ראַנדאַרן, בּוכהאַלטער און אַזױ װײַטער, אַפילו אַ בּדחן האָט צװוישן זיי אויך ניט געפעלט,,,
,ראַזסװצט* נומ' 88:
12 10 בּאַװײַוט זיך אויף דער טריבּונע נתן בּירנבּוים אין דער בּאַגלײטונג פון פּרצן, אַשן, חיים זשיט לאָווס קין און חשובע געסט,
בּירנבּוים עפגט די קאָנפערענץ, לייענענדיק פליסיק פון פּאַפּיךר זײיַן ערשטע רעדע אויף יידיש. די אויסדרוקן -- ריין יידישע, ס'איז קענטיק טייל װײַז פּעדאַנטיזם און געשליפנקייט פון סטיל; ער לײענט זײַן רעדע אין גאַליציאַנער דיאַלעקט,
גר שם ב אָד ער, ײדישע טאַגעבּלאַטט, ב"י, סעפּטי 17:
... אַזױ װי בּירנבּוים קען נישט רעדן קיין יידיש, האָט ער אַראָפּגע: לעזן זײַן רעדע פונעם פּאַפּיר, דאַהער האָט ער די װערטער אַקצענטירט אויף דײַטשמעריש און דער רושם אין נישט געווען קיין גוטער: טראָץ דעם װאָט מען די רעדע שטאַרק אַפּלאָדירט. די שטימונג איז געװען אַ געהױיבּענע, און עס האָט זיך אַלײן פון זיך זעלבּסט געפּאַטשט מיט זי הענט, װען דער רעד; נער האָט עס אֲפילו ניט פאַרדינט,,
פרץ איז אַן אויסגעצייכנטער רעדנער, זײַן רעדע האָט דאַדורך געמאַכט אַ געװאַלטיקן אײַנדרוק און דאָס אַפּלאָדירן האָט זיך גאָר נישט געװאָלט אײַגשטילן,
צרשטע זיצונג 121
די רעדעס פון ד"ר בּירנבּוים און פּרצן זענען געגעבּן לױט ,ד"ר בּירנּוימס װאָכצַנבּלאַט" ד"ר בּירנבּוימס עפענונג-רעדע
געערטע געסט און מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ!
דער עולם האָט ליב אָפּצולאַכן פון מענטשן, װאָס עס גלוסט זיך זי ?צו גיין אויף די נײַע װעגן. אָבּער דאָס שאַט די מענטשן גאָרנישט, דאָס לעכערלעכקייט בּרענגט זיי נישט אום. אַדרבּא, זי האָבּן אין זיך א בּאַזונדערן פח די לאַכער פון זיך אָפּעוטרײסלען און פּאַמעלעך נאַרישע מײַלער צו פאַר: שטאָפּן און פאַרשטאָפּטע מוחות צו עפענען. זיי װערן נישט מיד צו רעדן און זייער מוסר צו זאָגן, בּיז דער עולם װערט איבּערגעצײַגט און בּיז עס װערט קלאָר פאַר דער גאַנצער װעלט, אַז נישט זײי האָבּן זיך בּאַנאַרישט, נאָר דווקא יעגע, װאָס האָבּן פון זיי אָפּגעלאַכט,
בּאַטראַכט'ס למשל די בּאַװעגונג פון דער יידישער שפּראַך! אָנגעהױבּן האָט זי זיך שוין מיט צענדליקער יאָרן צוריק. נאָך דעמאָלט האָט זיך אין :אַ פאָר קעפּ דערװעקט די שאלה: פֿאַרװאָס, אַז אַנדערע פעלקער מישן אס פאַרשידענע שפּראַכן און אַרבּעטן אויס פון דעם געמישעכץ אַן אייגן בּאַשעטע? ניש מיט אַן אייגעגער נשמה--פאַרװאָס רופט מען זאָס אָן אַ שפּראַך און גיט אים אָפּ כּכוד; און פאַרװאָס, אַז יידן האָבּן געטאָן דאָס אייגענע מיט דײַטש,. :העבּרעיש און סלאַװיש, רופט מען עס א זשאַרגאָן און מאַכט פון אים חווק? דעמאָלט איז די אַסימילאַציע נאָך שטאַרק געווען, און די נאַציאָנאַלע בּאַװע2 (גונג האָט זיך קוים געהאַט אָנגעהױבּן, מסתמא האָבּן נאָר װינציק מענטשן זיך דערװוּסט פון דער נײַער שפּראַכלעכער פּראַגע, אָבּער די פּאָר האָבּן זיך זד: בער שטאַרק צעלאַכט. נאָר פונדעסטוועגן איז דער געדאַנק נישט געשטאָרבּן, און איינער פון זײַנע ערשטע פּיאָנערן, אוב ניט דער ערשטער, אַלכּסנדר :האַרקאַװי, לעכּט נאָך הײַנט אין ני=יאָרק און האָט זיך פריידן דערלעבּט בײַ לײַן אידעאַל,
װי די יידישע אינטעליגענטן זענען נאַציאָנאַל געװאָרן, האָבּן זי אמת אויך ניט מיט גרויס חשק געקוקט אויף דער יידישער שפּראַך. זיי האָבן זי בַר בּאַטראַכט פאַר אַ מין אָנשיקעניש װאָס מען מוז עס לײַדן, אָבּער װאָס מען טאָר זיך אים נישט איבּערגעבּן, עס איז זיי גאָר נישט אויפן זינען אַרױף, אַז אַ נאַצלאָנאַלער אינטעליגענט פּאַדאָרף ניט נאָר זײַן צוגעקניפּט מיטן האַרץ און מיטן װילן צו זײַן טאָלק, נאָר אַז ער מוז קודם:כּל? צװישן אים לעבּן, ער מוז אָטעמען אין דער זעלבּער קולטורעלער אַטמאָספערע און זײַן גייטטיק לען מוז אַרױסװאַקטן פון זײַן פאָלקטנשמה און מוז זיך ווידער מיט אַ מין היימישן כּוח קענען אַרײנלאָון אין איר. און עס אין אים נישט אײַנגעפאַלן, אַז רעדן אן אַנדער לשון װי דאָס פאָלק רעדט און אין וועלכן עס דענקט און פילט, קלאָגט און פרייט זיך, ויינט און לאַכט, הייסט פאַרלאָזן זײַן פאלק, הייסט עס צוריקלאָזן אין אַ װיסטעניש, אָן פרײַנד און פירער, הײיסט
79 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
אַליין גיין אוֹיף אַן עולם התהו, זיך אַלײן מאַכן פאַר א8ַ פֿאַרװאָגלטן, מאַף אַ פאַרבּלאַנדזשעטן פון זײַן היים און פון זײַן פאָלק,
און אַז מ'האָט צו אָט די אינטעליגענטן גערעדט איבער דער זאַך, אד מ'האָט געפּרוּװט זיי איבּערצליגן, האָבּן זי געשמייכלט אָדער געלאַכט: ,װאָס, איר װילט גאָר, אַז מיר געבּילדעטע זאָלן זיך בּאַנוצן מיטן זשאַרגאָן, מיט דעם מיאוסן זשאַרגאָן} דאָס װעט איר בּײַ אונדז בשום אופן גיט פּועלן מאַכט? זיך בּעסער נישט נאַריש' -- װאָבּן זײי געזאָגט און האָכּן בּאַטראַכט פאַר משוגע דעם, װאָס האָט גערעדט צו זי וועגן יידיש.
אָבּער די יידישע שפּראַך האָט זיך נישט געמאַכט פון זײיער שמייכלען, פון זייער לאַכן, פון זייער פאַרנאַריש:און=-משוגע-האַלטן, שטיל און בּנעימות איז זי זיך געגאַנגען איר װעג, אַ זיכערן װעג, דעם װעג, װאָס די בײַף צײַט און דאָס אַלטע פאָלק האָבּן פאַר איר אױסגעגלײַכט, די נײַע צײַט האָט זי בּאַדאַרפט, כּדי דעם פּראָסטן עולם די אױגן צו עפענען, ער זאָל אויף עפּעס קענען זען, אויך עפעס קענען פאַרלאַנגען, אױך עפעס קענען האָבּןך פון דער ועלט, און דאָס אַלטע פאָלק, זיך דערוועקנדיק פון אַ לאַנגן דרימל און װי בּענקענדיק נאָך אַ שטאַרקער אַרבּעט, האָט בּשום אופן נישט געקענט אויסמײידן די יידישע שפּראַך. פּאַמעלעך איז א אַרױסגעװאַקסן אַ ניַע אינטצלט גענץ, װאָס האָס מיט אַנדערע אױגן געקוקט איפן יידישן לשון װל די פרל= ערדיקע אַפילו אויך נאַציאָגאַלע אינטעליגענץ. זי האָט א פיל געטאָן: אָט איז נשמה פון אונדזער פאָלק, אָט דאָס אי האַרץ פון אונדזער האַרץ, אָטי דאָס איז לעבּן פון אונדזער לעבּן, װאָס ווייגען מיר, אַז מיר האָבן נישט בֵל נוג געפיל פאַר אונדזער כּבוד? פון װאַנען זאָל עס זיך נעמען בֿײַ אונדו, אַז מיר האַלטן אונדזער גאַנץ לעבּן לאַנג אין איין שעמען זיך מיט זיך אַליןך פון װאַנען זאָל עס זיך נעמען בײַ אונדו, אַז מיר גלײבן אָן דעם האָטעג: טאָטנס געניוט מער װי אָן אונדזערן, בֹז מיר האַלטן יענעמס אָרעם רעדעכץ פאַר אַ שפּראַך און אונדזער איגן רעדן, אין װעלכן מיר האָכן דורך הב דערטער יאָרן אַרײַנגעגואָבּן און אַרײַנבּאַהאלטן אונדועף גייסט, אונדועף האַרץ, אונדזער הומאָר, אונדזצר פרייד און אונדוער טרױיטר, אַז מיר האַלט דאָס פאַר אַ געפּלאַפּל, פאַר אַ זשאַרגאָן! װי אַװי זאָל א פאָלק מיט שטענדיקער מאַיעסטעטס:בּאַלײדיקונג קעגן זיך אַלײן קענען האָבּן א גלפי פאַר זײַן כּבוד, פאַר זײַן נאַציאָנאַלער סוווערעניטעט? לאָוט אונדז אראַטנלף מען דאָס חרפּה-קלייד פון אונדזעף מאַמע:לשן, מיט װעלכן אונדזער קראגק, שװאַך יידישקייט האָט אים אַרומגעהילט, און אונדזער פאָלק װעט װידער שלף נען און לײַכטן אין כּבוד!
װאָס וויינען מיר, אַז מיר האָכן צו װײניק געפיל פאַר שינקײט, אד דאָס יידישע לעבּן האָט דאָס שיינקייט פארשטויסן? איז שיײנקייט ניט אַזױגס, װאָס מיר טראָגן אַרױס פון אונדזער קאָפּ און פון אונדזער האַרץ אין דעף װעלט אַרײַן!; איז שיינקייט נישץ דער אָפּגלאַגץ פון אונדזער אינערלעכעף"
אט 2
אד טע
וֹ
תא
ערשטע דצונג 93
שיינקייט, פון אונדזער אינערלעכער האַרמאַניע? װאָלטן מיר שוין וירקלעך געקענט פילן מיט אמתע שײנקײטס:חושים, שין װירקלעך געקענט זען מיט אמתע שיינקייטס:אויגן, װאָלטן מיר געמוזט פילן, אַז דאָס בּיסל דײַטש און פּױיליש שמועסן האָט נישט דערהעכערס אונדזער אינערלעך שינקייט, נאַר דווקא נאָּך געמאַכט אַ תֹּל צו דעם ביסעלע װאָס האָט זיך נאָך געפונען ביר אונדז, מיר װאָלטן דאַן פאַרשטאַנען, אז דאָט מיאוסקייט פון יידיש נעמט זיף נאָר פון אונדזער איגערלעך מיאוסקייט, און מיר װאָלטן פאַרשטאַנען, װאָס פאַר אַ גאַראַנטיע פון שיינקייט ליגט אין אַ שפּראַך, װאָס מהאַלט זי בּכבוף און פלעגט זי מיט ליבּשאַפט. מיר וואָלטן פאַרשטאַנען,--טאָ פּרווון מיר צוּ פאַרשטיין! נעמען מיר אַראָפּ דעם חרם פון אונדזער לשון, און אַ גי יידיש שיינקייט װעט אַרױסקימען פון אונדז און בּאַשײנען אונדזער לעב
װאָס וויינען מיר, אַז מיר האָבּן צו װײיניק כּוֹח, צו װײיניק מאַכט אין דער װעלט? טוען מיר דען עפּעט, כדי זיך צו עפענען נײַע קװעלן פון כּות און מאַכט; איז עס דען נישט מעגלעך, האָבּן מיר דען קײנמאָל נישט גצ הערט, װאָס אַ שפּראַך קען אויפטון פֿאַר אַ פאָלק? אַוזֹ זי צוימט אײַן און בּאַהיט זײַן קולטור און אַז ערשט זי קען דעם פאלק אויפשליסן דאָס ואַציאָט נאַלע גלײַכרעכטיקײיט! אין דאָס נישט אַ גרויס שטיק כּוח און אַ גרויס שטיק מאַכט, און געפינען זיי זיך דען נישט גאַנץ נאָענט פון אונדז, אין אונדוער אייגן מויל, און מיר האָבּן ניט װײַטער װאָס צו טון, װי זי צו נעמען;
אַזעלכע און ענלעכע טענות האָבּן זיך וואָס אַ מאָל מער געלאָזט הערן, דערװײַל האָט זיך די יידישע ליטעראַטור װאָס אַ מאָל מער אַנטװיקלט. נאָך דעם ערשטן פּאָעטן:דור איז געקומען אַ צווייטער און אַ דריטער, װאָס אַ מאָל מער האָט מען זיך בּאַנוצט מיטן יידישן לשון, װאָס אַ מאָל מער אין עס אַרײַן אין כּללײזאַכן, װאָס אמאָל מער האָט מען געפּילט דעם חוב מיטצוהעלפן צו זײַן אַנטװיקלונג: דורך מאַכן אָרדענונג, דורך אויפצייכענען זײַנע געועצן, דורך רעגולירן זײַן שרײַבּן, װאָס אַ מאָל העכער האָט זיך געהערט דער פאַר= לאַנג, אַז מ'זאָל יידיש אָנערקענען פאר אַ באַזונדערער שפּראַך.
און הײַנט דערלעבּן מיר זיך, אַז כון פאַרשידענע לענדער זענען גצָ= קומען צו אונדן יידן, כּדי זיך מיט שטאָלץ צו באַקענען צו אונדוער שפראך, כּדי זיך צונױיפּצורעדן װאָס מ'קען טון וװעגן אונדזער ליבּן יידיש. און מיף האָבּן דאָס גליק צו זען בּײַ אונדז יענע גריסע יידישע שרײַבּער, װאָס אַפילן די קעגנער און אָפּלאַכער פון אונדזער שפּראַך שטאָלצירן מיט זיי אוך גיבּן זיי אָפּ דעם גרעסטן כּבוד,
איר זעם, מאַנע געערטע געסט און מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ, אַז דאָס לעכערלעכקייט האָט אונדז ניט געקוילעט, עס האָט אונדז אַפילו ניט אַ בּיסל געשאַט. און װײַטער װעט עס אונדז אַװדאי ניט שאַטן אַזי לאנג מיר האָבּן נאָך געקעמפט אַלס יחידים, איז עס אפשר נאָך געװעון מעגלעך, מיר זאָלן פעַרלירן דעם כּוח, דעם מוט און די געדולד., איצט אָבּעֶר, אַז מיר'
56 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
האָבּן זיך צוזאַמענגענומען פון דער גאַנצער װעלט, האָבּן מיר פאַר גאָרנישט מער װאָס מורא צו װאָבּן,
מיר ווילן אַװדאי מיט קיינעם נישט זאַטשעפּען; איך אַז פאַנאַטישע געגנער װעלן אונדז אָנפּאַלן, װעט אונדז נישט אָרן, זי קענען אונדן גאָר? נישט טון. ערלעכע געגנער מיט דרך:ארץ װעלן מיר אַװדאי ענטפערן מיט דרך:ארץ. נאָר דער עיקר: מיר מוזן אַרבּעטן, אַ סך אַרבּעטן, גוט אַרבּעטן ישטיל אַרבעטן,
די קומענדיקע פינף טעג קענען נאָר זײַן דער אָנהײבּ פון אונדזער אַרבּעט, אָבֶּער מיר ווייסן,, אַז יעדער אָנהײבּ איז שווער און פאַרקניפּט מיט א סך פאַראַנטװאָרטונג,
געערטע געסט און מיטגלידער פון דער קאַנפערענץ!
איך פריי מיך, װאָס איך זע דאָ אַזאַ גרוױסע צאָל אי פון ליבּהאָבּער פון דער יידישער שפּראַך, אי פון אַזעלכע, וועלכע זענען אַם װײניקטטן פאַר* אינטטרעטירט אין דעם, װאָס מיר װעלן דאָ רעדן און אויפטון.
איך דאַנק אײַך און באַנריס אײַך אַלע זייער הערצלען, און בּפרט דאַנק איך פאַר דעם כּבוד, װאָס זי גיבּן אונדז אָפּ מיט זייער קומען צו אונדז און צאַגריס.,., (דער רעדנער רעכנט אס די נעמען פון די אָנגעזעענע טשער נאָװיצער געסט, װאָס זענען געקומען צו דער קאָנפערענץ).
איך דאַנק אויך אַלע, װאָס האָבּן מיטגעהאָלפן צו די צוגרייטונגס-אַרבּעטן פאַר דער קאַנפערענץ, בּפרט דער אַקאַדעמישער פארבּינדונג ,יידישע קולטור", װאָס זײַנע(!} מיטגלידער זענען זיך גאָר מוסר נפש געווען.
און איצטערט לאָזן מיר װײַטער פירן װאָס זי האָגּן אָנגעהױבּן,
איך עפן די ערשטע קאָנפערענץ פאַר דער יידישער שפּראַך,1
י, ל, פרצעס עפענונג-רעדע געערטע קאָנפּערענץ! דרײַל אינערלעכע בּאַפרײַונגס-מאַמענטן האָבּן אונדזער באוועגוגג געשאפן. איך וויל קיין פּראַפעט נישט זײַן און נישט זאָגן אין פאַרױס, אַז מיר לעבן דאָ איבּער א נגײעם היסטאָרישן מאָמענט, אַז מיר עפענען אַ נײַעם קװאָל פון פריש לעבעדיק װאַסער אין גאָטס װײַנגאָרטן, אַז פון הײַנט אָן װעט דאָס אָרט פּײַכט װערן און בּליען. ,עטװאָס' דאָך זענען מיר געװאָרן, א אס עטװאָס אין ארויסנערופן געװאָרן פון די אָנגערופענע דרי באַפרייונגסש -מאמענטן. צס הײיבט זיך אָן צו בּאַפרליען דער ײדישער ,המון", דער אָרעמער
1 די רעדע אין אױך אָפּנעדדוקט (מיט מינימאַלע אָפּװײכונגען) אין ,פאָיװערטס" פון 15טן סעפּטעמבער.
ערשטע דיצונג 75
יידישער ,עם:האָרץ', ער פאַרלירט זײַן צוטוויען אי צום גרויסן למדן, אי צום גרויסן גביר, דעם גרויסן גבירס ,צדקה' מאַכט אים נישט זאָט, דעם גרויסן למדנס תּורה גיט אים ניט קיין גליק. דער ;המון" הייבּט אָן אַלײן צו בּענקען, צו פילן, װויל לעבּן זײַן אייגן אָרעם לעבּן פאַר זיך, און עס װאַקסט אויף דער חסידיזם, די תורה פֿאָר אַלע.
און דאָס איז דער ערשטער מאָמענט.
יידיש הייבּט זיך נישט אָן מיט אײַזיק מאיר דיק. דאָס חסידישע מעשהלע--דאָס איז דער ,כּראשית". שבחי בּעל שם און אַנדערע ווגדער? געשיכטן זענען פאָלקס:דיכטונגען, דער ערשטער פאָלקס:דיכטער איז ר' נחמן פון בּראַצלאַוו מיט זײַנע זיבּן בּעטלער,
עס האָט אויך ערװאַכט און פאַרלאַנגט עפּעס פאַר זיך די יידישע פרוי, דאָס יידישע װײַבּל, דאָס יידישע מיידל. און עס בּאַװײַזן זיך ,װײַבערישע בּיכלען", פון עברי:טײַטש ווערט אַ ,מאַמע:לשון",,
און צוויי שפּואַכן האָט נאָך דאָס יידישע פאָלק. אַ שפּראַך פאַר למדנים אין בּית:המדרש: תּורה:לשון, גמראגלשון; און די צוייטע פאַרן ,המון" און פאַר דער יידישער טאָכטער..
נאָר פון דעם װאָלט נאָך קיין ,יידיש', קיין יידישע שפּראַך נישט גע װואָרן,. דאַן בּאַװײַזט זיך דער יידישער אַרבּעטער, דער יידישער פּראַלעטאַ: ריאַט, און שאַפט זיך זײַן אינסטרומענט פאַרן קאַמף פאַר זײַן לעבּן, זײַן אַרבּעטער-קולטור אויף יידיש. דער אַרבּעטער בּאַנוגנט זיך נישט מיט תחינות און תפילות פון דער װײַבערישער שול און נישט מיט װונדער:געשיכטן פון הינטערן אויוון אין קלויז, ער ויל און מוז זיך אױיסלעבּן אויף יידיש. און עס בּאַװײַזט זיך דאָס יידישע בּוך אין דער יידישער שפּראַך..
דאָס אַלץ װאָלט אונדז דאָך נישט צוזאַמענגערופן; אויבּ מיר זענען זיך צוזאַמענגעקומען פון אַלערלײ לענדער און שטאַטן צו פּראָקלאַמירן אונדזער יידיש אַלס גלײַכבּאַרעכטיקטע ישפּראַך צװישן אַלע שפּואַכן, האָבּן מיר עס צו פאַרדאַנקען אַ פערטן סאָציאַל-פּאָליטישן וו על ט = מאָמעגט,
דער שטאַט, וועלכן מען פלעגט אָפּפערן קליינע און שװאַכע פעלקער וי פאַרצײַטן קינדער דעם מולך, דער שטאַט, װאָס האָט צוליבּ די אינטערעסן פון די הערשנדע קלאַסן איךן פעלקער געמוזט אַלץ ניוועלירן, אױסגללכן; איין אַרמײי, איין שפּראַך, איין שול, איין פּאָליצײ און איין פּאַליצײלעך רעכט,--דער שטאַט פאַרלירט זײַן גלאַנץ.
דער רויך, װאָס פלעגט זיך אַזױ געדיכט און פעט װיקלען איבּער זײַן מזבּח, וערט װאָס דיי-ער און צעשטרייטער, דאָס ,פאָלק", נישט דער שטאַט, אין דאָס מאָדערנע װאָרט! די נאַציאָן, נישט דאָס פאָטערלאַנד! און אייגג= אַרטיקע קולטור, נישט גרענעצן מיט יעגער באַװאַכן דאָס אײגנאַרטיקץ פעלקער:לעבן,, |
און שװאַכע, אונטערדריקטע פעלקער ערװאַכן און קעמפן פאַר זייער
78 גאַריכט פון דער קאַנפערענץ
שפּראך, פֿאַר זייער אײגנאַרט קעגן דעם שטאַט, און מיר, די שװאכסטע, האבן זיך אויך אין די רײען געשטעלט!
דער שטאַט זאָל מער נישט פעלשן די פעלקער-קולטור, נישט מער פאַרניכטן אײגגאַרט און אינדיװידואַליטעט- אָט דאָס װערט גערופן און געבּלאָון אין דער מהנת, און מיר שטייען שוין אין אירע רײיען אונטער אונדזער אייגענער פאָן, אין נאָמען פון אונדזערע אייגענע קולטור:אינטערעסן,
און מיר רופן צו דער װעלט: מיר זענען אַ יידיש פאָלק און יידיש איז אונדזער שפּראך, און אויף אונדזער שפּראַןך ווילן מיר זיך דורכלעפן און אונדזערע קולטור:גיטער באַשאַפן און שוין קײינמאָל נישט אָפּפערן זיי צוליב. די פאַלשע אינטערעטן פון ,שטאַט', װאָס איז נאָר דער בּאַשיצער פון רעגירנדט, הערשערישע פעלקער און דער בּלוטזויגער פון אונטערדריקטע שװואַכט,
מיר ווילן קיינעם נישט דינען. פעלקער-לאַקײען קעגען קיין קולטור:גיש טער נישט בּאַשאַפן, מיר טו ען עסי
און דער בעסטער פּלאַץ פאַר אונדזער פֿאַרואַמלונג איז געװען בּוקאָ= ווינע, נעמלעך איר הױפּטשטאָט, טשערגאָװיץ, דאָ, װוּ עס לעבן צהאַמען פאַרשידענע נאַציעגאַליטעטן און פאַרשידענע שפּראַפן, איז אוגדן ?ײכטעף אונדזער װאָרט צו פירן,. מיר שפּאַצירן פאַרנאַכט אין גאַס, און פון פאַרש דעגנע פענצטער פליסן אַרויס פארשידענצ שפּראַך-טענער, אלפרליל מעלקערםף מוזיק, מיר ווילן אונדזער פענצטער האָבּן; אונדוער זעלבשטענדיקן מאָטי אין דער פעלקער:סימפניע,
מיר ווילן זיך שוין נישט צעבּרעקלען און אָפּפּערן יעדן מולך-שטאַט זײַן בּראָקן, איין פאָלק יידן; זײַן שפּראַך איז -- יידיש,
און אין דער שפּראַך װילן מיר אונדזער אוצר זאַמלען, אונדוער קול. טור בּאַשאַפן, אונדזער נשמה װײַטער װעקן און קולטורעל זיך פאַראײיניקן צווישן אַלע לענדער און אין אַלע צײַטן,ג
און נישט נאָר צוזאַמענרעדן זיך און זיך פאַר אַנדערע פּראָקלאַמירן זענען מיר געקומען, מיר װילן צװאַמען אַױבעטן, און איר װעט האָבּן אַלערליי פאָרשלעגע צו פרוכטבּאַרער אַרבּעט, אָכּער צװיי פון זיי מון איף אַלס די װיכטיקסטע דערמאַנען פאַהס. זאָל יידיש װערן אַן אַלגעמײן יידישע שפּראַך, אַזױ מוון אין איר איבערגעטראָגן װערן אונדוערע אַלטע
1 גרשם פאַדער, ײדישעס טאַגעבּלאַט, ג"י סצפּטעמבּער 17, גיט איבּער דעט דאָזיקן טײל פון דער רעדע אַז;
,,., װאַרשע און בּוקאָװינע, ניוייאָרק אוֹן רוסלאַנד מוזן אַצונד פאַראײניקט װערן אין דער יידישער שפּראַך, דאָס אַלטערטום און די נײע צײט, די פאַרגאַנגענהײט און די געגגװאַרט מוזן געפינען אין איר זײער אױסדרוק. די ײדישע קולטור.גיטעה מוזן װערן דאָס אײגנטים פוך דער גאַנצער װעלט, און די גאַנצע װעלט מוז אונדז הערן און לערנען פאַרשטײן."
די ערשטע זיצונג 77
קילטור:גיטער פון דער גרויסער פאַרגאַנגענהײט, זאָל אונדזער יידיש װערן צװישן אַלע װעלטשפּואַכן אַ גלײַכבּאַרעכטיקטע שפּראַך, מוז זי צוגענגלעך ווערן דער וועלט,
מיר ווילן אײַך דעריבּער פאָרשלאָגן: די איבּערזעצונג פון אַלע וירק- לעכע קולטור:גיטער פון אונדזער גאָלדןפרײַער פֿאַרגאַנגענהײט, איבּערהויפּט פון דער בּיב?, און די טראַנסקויפציאָן פון אונדזערע מעסטע קולטור-גיטער אויף לאַטײַנישע לעטערן, מיר װוילן מער קיין אומסימפּאַטיש: לינקישע פּאַר? וועניע, קיין אויפגעקומע עשירים נישט זיין! קולטור איז אויך טראַדיציאָן! און מיך ווילן דאָס װאָרט צװוישן די פעלקער פירן נישט דורך מעכאַנישע אי* בערזעצונגען, װאָס טייטן דאָס לעבּעדיקע װאָרט.
מיר זענען געקומען װײיניק רעדן און מער אַרבּעטן, איבּערדעם בּעטן מיר אַלע מער צו אַרבּעטן, (אַ פּל אָד יס מ ענ טן.) מיר דאַנקען דעם ד"ר בּירג? בּוים דערפאַר, װאָס ער האָט אונדז צונויפגערופן, מיר דאַנקען דעם אַקאַדע* מישן פאַראיין ,יידישע קולטור', װאָס ער האָט זיך געװוידמעט דעם אידעאַל און האָט מיט אַלע זײַנע כּוחות צוגעהאָלפן אונדזער קאָנפערענץ פֿאָרצובּאַ2 רייטן, און מיר מוזן אוֹיך הײַנט געדענקען אָן יעגעם גרויסן מאַן, װאָס איז צום ערשטן מאָל אַרױסגעטועטן אין דער מאָדערנער, אײגנטלעכער ײדישער ליטעראַטור, װאָס האָט אונדז געשענקט די ערשטע קלאַסישע װערק אין דער יידישער שפּראַך און װאָס אין ליידער דאָ נישטאָ: אָן מענדעלע מוכר ספרים! (שטאַרקע מינוטן:לאַנגע אַפּלאָדיסמענטן) איך דער: לויבּ מיר צו שטעלן דעם אַנטראַג, אַז מען זאָל אים אינעם נאָמען פון דער גאַנצער קאָנפערענץ אָפּשיקן אַ בּאַגריסונגײטעלעגראַם. (נאָך שטאַר. קערע אפּלאָדיס מענטן)
ל, טויביש לייגט פאָר אַ געשעפטס:אָרדענונג, װאָס ווערט אײַנשטימיק אָנגענומען.
ס'ווערן פּאַרגעלײענט די דערהאַלטענע בּאַגריסונגען: פון מענדעלע מוכר ספרים, שלום:עליכם (פון בּאַראַנאָװיטש: ,מיט דער נשמה בּײַ אײַך, מיטן קראַנקן גוף צוגעבּונדן דאָ. װוינטש אײַך בּרכה און הצלחה', פּ. הירש? ביין, אַ. האַרקאַװי, ד, פּינסקי, פון אַ גרופּע ליבּהאָבּער פון דער שפּראַך אין באַבּרויסק, פון אַ גרופע יידישע שרײַבּער אין בּאָסניע װאָס שרײַבּן איף סערבּיש, פון י, דיגעזאָן, פון מ, ספּעקטאָר, פון אַ סך פּועלי:ציון-גרופעס אין גאַליציע און בּוקאָװינע, פון ד"ר ליפפע אין יאַס, פון מ, קריינין אין פּעטערי בּורג א"אַנד,
דפן קומען פֿאָר װאָלן צום פּרעזידיום. ס'יווערן אײַנשטימיק אויסגעקליבּן; ד"ר נתן בּירנבּוים אַלס פּרעױדענט, אַלס װויצעיפרעזידענטן; י. ל, פּרץ, דיר חהיים זשיטלאָווסקי און לייב טויבּיש; אַלס סעקרעטארן:
28 צאַריכט פון דער קאָנפערענץ
ד"ר סאָטעק, ח. ד. נאָמבּערג, אַנזעלם קליינמאַן, ? קאַהאַן, זינגער, ווייסמאַן און אסתּר.
נאָך די װאַלן פון פרעזידיום װערט געשלאָסן די ערשטע זיצונג פון דער קאַנפערענץ,
1- 2 {ט ן
די פאָלקס - פאַרזאַמלונג
(זונטאָג, אױגוסט 30, 4 נאָכמיטאָג)
די פאָלקס:פאַרזאַמלונג אין גרויסן גאָרטן פונעם יידישן טעאַטער (גרו? דערס גאָרטן) איז בּאַזוכט געװען, ניט געקוקט אױיף דער גװאַלדיקער היץ, פון איבּער טויזנט מענטשן (לויט אַנדערע--בּיז צוויי טויזנט),
די טעמע פון די רעדעס איז געװען: ;די בּאַדײַטונג פון דער קאַנפץ: רענץ פאַר דער יידישער שפּראַן און איר תכלית"
דער ערשטער איז אַרױסגעטראָטן ל. טויבּיש, רעדנדיק ;אין גײיסט פון אָרטאָדאָקסאַלן יידנטום"ג און דערװײַזנדיק די בּאַדײַטונג פון דער ייד= שער שפּראַך פאַר דער אַנטװיקלונג פון די גײסטיקע כוחות פון פאָלק און פאַר דעם אױסגלײַכן די סאָציאַלע און שטאַנדן:דיפערענצן אין יידישן פּאָלק, דער רעדנער מיינט, אַז װיבּאַלד מען װעט שטאַרקן די פּאָזיציע פונעם יידישן לשון, װעלן מאַנכע אינטעליגענטן אויפהערן זיך צו ,כּלאָזן" אַקעגן די פּראָסטע יידן, די יידישע שפּראַך איז אַ סאָציאַלע דערשײַנונג און ניט קיין פראַגע פון חקירות, ,װאָס װײַטער אַ ייד װערט פון יידיש, אַלץ װײַטער איז ער פונעם יידנטום,,, אַפּילו קיין מיליאָן יידן איז נישטאָ, װאָס זאָלן קענען העבּרעיש", קיין פּראַגע ,העבּרעיִש אָדער יידיש" אין ניטאָ. װען אלע יידן אָדער כאָטש אַ גרויסער חלק זאָלן רעדן העבּרעיש, יעמאָלט װאָלט אױפגעשטאַנען די פראַגע: העבּרעיִש אָדער יידיש.
ד"ר ח, זשיטלאַװסקי דריקט אױס זײַן זיכערקיט, אַז די יידישע שפּראַך איז אויסער װעלכער עס איז זײַטיקער קאָנקורענץ, אַז קײן שום שפּראַך, װי שיין און דערהױיבּן זי זאָל נישט זײַן, קען איר נישט שאַטן, די קאָנפערענץ, און שפּעטער די אָרגאַניזאַציע װאָס די קאָנפּערענץ װעט גרינדן, דאַרף שטרעבּן צו אַנטװיקלען פון דער יידישער שפּראַך די ידישנאַציאָנאַלע שפּראַך, װײַל דאָס איז דער בּעסטער מיטל פאַרן יידישן נאַציאָנאַלן קיָום, דער רעדנער װײַזט אָן אויפן תּהום, װאָס איז בּיז דער לעצטער צײַט געלעגן צװוישן די בּאַנריפן ייד און מענטש, די װאָס האָבּן שטודירט אין די רוסישע
1 ,ראַזסװוצט* נומ' 04,
ערשטע זיצונג 79
אוניווערסיטעטן האָבּן געהאט פאר זיך די בּרירה: אָדער סאָציאַליסט, ד"ת פּרײַער מענטש, אָדער ייד, ד"ה דורכמוטשען דאָס לעבּן אין גלות. דער רעד? נער האַלט, אַז דער דער דאָזיקער תּהום איז פאַרשװוּנדן זינט דער אנטוויקלונג פון אונדזער שפּראַך, װאָס האָט אונדז אַרײַנגעפירט אין אַן אָרגאַנישער פאַר= בּינדונג מיט דער אײראָפּעישער ציוויליזאַציע,. ,פון דעמאָלט אָן, זאָגט ער+ איז אונדזער גאַנץ װײַטערדיק פֿאָלקסלעבּן פאַרגונדן מיט אונדזער שפּראַך".
די יידישע שפּראַך איז נאַך אַ בּיסל אַנעמיש, אָבּער זי קען און װעם זיך אַנטװיקלען. וועגן זײַן בּאַציַונג צו העבּרעיִש גיט דער רעדנער אזא משל; לשון=קודש איז אונדזער אַלטע בּאָבּע, וועלכע האָט איר צײַט אָפּגעלעבּט, גוט אָדער שלעכט געװירטשאַפט, אָבּער שױן איז די צײַט פון איר װירטשאַפט אַריבּער. א קלוגע בּאָבּע נעמט אַלײן און גיט איבּער די שליסלען פון ד-" שפּײַכלערס און שאפעס צו די יינגערט באַלעבּאָסטעס, טעכטעד אדער שביר, און זאָגט זיי: קינדערלעך, אַצונך איז אײַער צײט, גאַט, באַלעבּאַטעװעט איר. דעמאָלט דאַרפן די יונגע בּאַלעבאַסטעס האָכּן דרך-ארץ און בּכּבוד האַלטן די אַלטע באָבּע בּיז זי עס בּשלום צוקומען עו דער לעצטער מינוט; און 583= דעם דאַרפן זײ איר מאכן אַ שיינע לוויה. העבּרעיש ויל זיך אָבּער אַזֹ נישט נוהג זײַן; זי װיל די שליסלען נישט אַרױסגעבּן פון די הענט, נאָר זי געמט זיך גאָר אָן מיט מוט און שרײַסט אֶן אויף די יונגע צוציקעס; תרבות, איר יונגע ציגלעך!. איך בִּין בּאַלעבּאָסטע, און פון מײַן האַנט װוערט איר געשפּײַזט,,,. דערטאַר זענען די פאַרהעלטענישן צװישן די יונגע און אַלטע געשפּאַנט און עס בּרענט דער קאַמף װעגן די ,שליסלע",. װעגן דער בּאַלעבאַטישקײט..
דער קאַרעספּאָנדענט פון ,ראַזסװעט" שרײיבּט וועגן זשיטלאָווסקיס רעדעי אַז זי איז געווען זייער אינטערעסאַנט און האָט געמאַכט אַ שטאַרקן רושם אויפן עולם.: דאָס זעלבע באַשטעטיקט דער ,פרײגך",?
ל, ל, פּר ץ שטעלט זיך דערעיקרשט אֶפּ אויפן הײַנטיקן יידנטום אוך זײַן לאָגע. ,מײַנע פאָררעדנער האָבּן גערעדט טעאָרעטיש, איך װעל רעדן פּראַקטיש", װוּ זענען אונדזערע בּעסטע קרעפטןן טײל פון זי זענען געװאָרן יעגער װאָס היטן פדעמדע גרענעצן, ער רומט צו אַרבּעטן פאַר דער פֹאַרף שפּרײטונג פון אונדזערע קולטור:ניטער אויף דער פֿאָלקסשפּראַך, בּכדי צר דערגרייכן אַן איינהייטלעכע קולטור,
ל כאַזאַנאָוויט ש. די טראַגעדיע פון דער יידישער קולטור װעס ניט פּאַרשווּנדן ווערן בּיז עס װעלן ניט אַלע רעדן יידיש. איך קאָנסטאַטיר אָבּער מיט פרייך, אַז די אינטעליגענץ רעדט װאָס װײַטער מער ײידיש. מיר טאָרן ניט פאַרלירן די שפּואַך, װאָרים דאָט הײסט לאָזן אויסשנלידן זיך די
1 נומי 84. 3 נומי 199,
80 בּאַריכט פון דער קאָנפערענץ
צונג, איך.בִּין ניט פּעסימיסטיש, װײַל איך זע, אַז צו דער אַרבּעט נעמען זיך צוויי װויכטיקע פאַקטאָרן; די מאַסע און די אינטעליגענץ.
אַחוץ די דערמאַנטע פּערואַנען האָבּן נאָך גערעדט: אסתר, װעקסלער (אין נאָמען פון דער ציוניסטישער יוגנט), נח פרילוצקי, ד"ר סאָטעק און אַנדערע. א סת ר האָט אַרױסגעזאָגט דעם געדאַנק, אַז דער פּראָלעטאַריאַט האָט דער ערשטער אָנערקענט די יידישע שפּראַך און געװירקט אין דעם זינען אויף די בּרייטע מאָסן און אויף דער אינטעליגענץ.
דער קאָרעספּאַנדענט פון ,ראַזסװועט' שרלבט: ,בּאַזונדערס התלהבותדיק האָבּן גערעדט די מאָרשטײער פון גאַליציע, פאַר ועלכע די אָנערקענונג פון יידיש אַלס גלײַכבּאַרעכטיקטע שפּראַך איז אַן אַקטועלע פראַגע פון פּאָליטישן מאָמעַנט, װאָס אין אָרגאַניש פאַרבּונדן מיט דער פראַגע פון נאַציאָנאַלער זעלבּסטבאַשטימונג", 1
די פאַרזאַמלונג האָט געדויערט אַ שעח דרל,
דער ליטעראָרישער אֶוונט (זונטאָג, אױיגוסט 30, אינאַװנט,
דעם זעלבּן טאָג האַלבּ נײַן אַזײגער אינאָװנט אין פאָרגעקומען אין שטאָטײטעאַטער אַ גרויסער ליטעראַרישער אַװנט. דער טעאַטער איז געווען פול 2קט, דעם אֶָװנט האָט געעפנט ד"ר זשיטלאָווסקי מיט א קורצער רעדע װעגן די ליטעראַטורן פון אונטערדריקטע אומות בּכלל און דער ייך: שער ליטעראַטור בּפרט,
נאָך אים האָט י ל. פרץ פאָרגעלײענט דעם צװײטן אַקט פון דער ;גאָלדענער קייט" און ,פיר דורות -- פיר צװאָות",
װײַטער האָט געלייענט אַברהט רייזען אײניקע זײַגע שירים און אַ קליינע סקיצע: ,געבליבן אַלײין", '
נאָך אַ קורצער פּױזע האָט שלום אש פאָרגעלײענט אַ דערציילונג װאָס איז נאָך נישט געדרוקט געװען: ,א קארנאַװאַלנאַכט אין רוים', די :סקיצע ,דער זעלגער" און אויף ,בּיס' -- אויסצוגן פון זײַן ,רות"-איבּערזעצונג, ה, ד, נ אָ מבּערג האָט דעקלאַמירט דרי פאָלקסלידער,
, פריינר* נומ' 199; דער עולם האָט די יידישע שרײַבּער אויפגענומען מיט אומגעוויינלעכער התלהבות,
1 נומ' 44,
צװײיטע זיצונג 81
צווייסע ויצונג (מאָנטאָג, אױגוסט 21, אינדערפרי)
0 אַ זייגער אינדערפרי עפנט ד"ר נתן בּירנכּוים די צװײטע זיצונג :פון דער קאָנפּערענץ. דאָס װאָרט בּאַקומט ד"ר זשיטלאָווסקי. ער דער: קלערט, אַז צוליבּ פאַרשײדענע סיבּות אין דאָס פיעזידיום נישט אימשטאַנד -געווען אױסצואַרבעטן דעם סדר:חיום טאַר אַלע זיצונגען פון דער קאָנפּערענץ, און מחמת דעם נעמט מען אַרױס פון דער מיט יענע פּונקטן, איבּער װעלכע ס'זענען נישט אַנטשטאַנען קיין סיכסוכים. פ אַ ר יעדער זיצונג װעט דאָס פרעזידיום בּאַשטימען די אָרדענונג פון דער קומענדיקער זיצונג,
ס'ווערן געלייענט בּאַגריס:דעפּעשן: פון דער ראָדעמער מוזיקאַליש:דראַ -מאַטישער געזעלשאַפט ,חומיר", פון דער געזעלשאַפט צו קעמפן מיט אַנאַל? פּאַכעטיום אין װאַרשע, פון ,הד הזמן', פון ,אונזער לעבּען", פון ,המצפה", פון בעל-דמיון א"אַנד,
דאָס װאָרט בּאַקימט שלום אַ ש צו זײַן רעפעראַט,
וו
רעפעראַט פון שלום אַש: ועגן איבּערטראָגן די יידישע קולטור-גיטער אין דער יידישער שפּראַך
די קעגנער פון יידיש זאָגן, אַז די יידישע ליטעראטור הײיבּט זיך אָן /ערשט מיט מענדעלע מוכר ספרים, דאָס איז ניט ריכטיק. די יידישע ליטף= ראָטור, װי די יידישע קולטור, איז סיל עלטער -- זי שטאַמט פונעם תנ"ך. דער תּנ"ך איז אייגנטלעך ניט קיין ספּעציצל יידישע זאַך, דאָס אין אַן אֹל וועלטלעך גוטס; און פאָרט אין ער דאָס האַרץ און דער מקור פון אונדזער יקולטור,
עס איז נײטיק דעם תּנ'ך אַריבּערצוטראָגן אין יידיש. מען זאָגט אונדז, אַו דער תניך האָס פאַר אונדז אַ וװוערט נאָר אין העבּרעיִש. דאָס איז נישט ריכטיק. שונאים פון תּנ"ך זענען די װאָס האַלטן, אַז ער איז פאַרשטײ? בערס און אויף איבּיק פאַרקניפּט מיט דער שפּראַך אויף וועלכער ער איז גגנגעשריבּן. זיורך דעם פאַרשליסן זײ פאַר 7י ברייטע פאָלקסשיכטן דעם צוס טריט צו דעם דאָזיקן מקור,
אָבּער דער תניך דאַרף נישט איבּערגעזעצט, נאָר איבּערגעדיכטעט -זוערן, פּאָלטיש איבּערגעגעבן ווערן דעם פמאָלק אין פּאָלטישע יידישע פארט מען. אַלע פעלקער האָבן איבּערגעזעצט אונדזער מנ"ף און האָבּן געװוּסט וי אַזוֹי אים אויסצונוצן; אַלע קולטור:װערטן פון אַנדערע פעלקער, װי די אֵױדֹ= סעע פון האַמער, זענען איבערגעזעצט אױיף אַנדערע שפּראַכן און זענען גע" װאָרן װערטן פון דער ורעלט-קולטור, נאָר מיר האָבְּן דאָס נישט געטאָן,
00
3 באַריכט כון דער קטנצערענץ
דאָס איז בּאַזונדערס אויסטערליש װען מיר דערמאָנען זיך, אַו קיין שפּראַך:קולט איז בּײַ יידן קײנמאָל נישט געװוע. נישט די אױסנװײגיקסט שפּראַך, נישט די װערטער זענען הייליק געװען, נאָך דער אינהאַלט, דער פּאַר איז אויך דער יידישער גײסט נישט פאַרשטײגערט געװאָרן אין אין בֹּאַ= שטימטער פאָרם. אַ ראיה -- די יידישע אמונה,
דער יידישער גאָט, װעגן װעלכן ס'רעדט דער תּנ'ך, איז גישט קײין ספּעציעל יידישער גאָט. װי דער פּרימיטיוער גאָט בּײַ אַלע פעלקער איז ער די פאַדקערפּערונג פון קראַפט. דער יידישער גאָט איז ערשט דעמאָלט גֵע= װאָרן פאַרן גאַנצן יידישן פאָלק דער גרויסער אַלמעכטיקער ידישער גאָט, בּעת יידן האָבּן שוין גערעדט נישט העבּרעיֵש, נאָר אַראַמיש -- אין דער צײַט' פון בּית שני, אונטערדריקט פון די רוימישע לעגיאָנען, פון אָט דער טמאדי: קער און גאָטלאָזער מאַכט, פאַרלירן נישט די יידן זײיער גאָט. ער טריַמפירט אונטערן יאָך פון דער פיזישער איבּערמאַכט פון שונא,
שוין דעמאָלט װערט געבּוירן דער ,זשאַרגאָן". אים האָט בּאַשאַפן דער אוניװערסאַלער כאַראַקטער פון דער יידישער קולטור. דער תּלמוד איו גע= שריבּן געװאָרן בּעיקר אויף אַראַמיש, ס'רוב יידיש-פילאָזאָפישע ספרים -- אויף אַראַבּיש, בּכדי דאָס פאָלק זאָל דאָס פּאַרשטײן, דאָס חסידות האָט אָנ געהױיבּן רעדן צום פּאָלק ניט אױף העבּרעיִש, נאָר אױף ידיש. ניט אַלע יידישע הפילות אַפילו זענען רײין העבּרעיִש, און די תּפילות פון פריען, וועלכע זענען ניט אַזױ פאַרשטײנערט געװאָרן װי די מאַנסבּילשע תפילות, זענען אינגאַנצן אויף יידיש. גויף העברעיִש דאַװנט מען, אױף ײדיש ב עט מען, בּיים דאַװנען װערט פאַרשטײנערט די נשמה, און עס